Sun Tzu - Sztuka Wojny cz.4

ROZDZIAŁ IX. RUCHY WOJSK
traw, maja˛c za soba˛ grupy drzew. Odnosi sie˛ to do zajmowania pozycji
w´sród słonych bagien.
Na obni ˙zonym terenie zajmuj pozycj˛e, która umo˙ zliwi twój ruch do
przodu. Jes´li masz za soba˛ i za prawym skrzydłem wzniesienia, a pole
bitwy jest przed toba˛, to tyły sa˛ bezpieczne. Odnosi sie˛ to do sposobu
zaj˛ecia pozycji na terenie obni ˙zonym.
Zasadniczo istnieja˛ cztery korzystne sytuacje przy rozbiciu obozu.
Znaja˛c je Z˙ ółty Cesarz pokonał czterech władców pan´ stw os´ciennych.
Ka˙zda armia powinna wybra´c na obóz teren wzniesiony i nasłoneczniony,
a unika´c cienia. W takim miejscu mo˙zna poczu´c si˛e pewnie i ˙zołnierzom
be˛dzie słuz˙yc´ zdrowie. Armia, której nie ne˛kaja˛ niekon´ cza˛ce sie˛ choroby,
mo˙ ze liczy´c na zwyci˛estwo. Zajmuj zatem pozycj˛e blisko wzniesie ´ n,
łagodnych pagórków, po słonecznej stronie stoków, umie´s´c tam prawe
skrzydło i tyły armii. Zalecenia te przynosza˛ korzys´c´ armii równiez˙ przez
to, z˙ e pomagaja˛ rozpoznac´ sprzyjaja˛cy rodzaj terenu.
Tam, gdzie znajduja˛ sie˛ niebezpiecznewa˛wozy jak: „Niebian´ skie Koła”,
„Wi˛e´zniowie Niebios”, „Niebia ´ nskie Sieci”, „Niebia ´ nskie Pułapki”, „Niebia
´ nskie Przepa´sci” oraz „Niebia ´ nskie Rozpadliny”, musisz przej´s´c
po´spiesznie. Nie wolno si˛e tam zatrzymywa´c.
T’SAO T’SAO: Rwa˛ce wodospady w wysokich górach sa˛ „Niebian´ -
skimi Wa˛wozami”. Miejsce otoczone wysokimi szczytami, z niz˙ej
połoz˙ona˛ kotlina˛, nazywa sie˛ „Niebian´ skim Kołem”. Kiedy podró-
˙zujesz w górach, a przeł˛ecz nagle zw˛e˙za si˛e, miejsce to nazywamy
„Niebian´ skim Wie˛z´niem”, miejsca, gdzie oddziały moga˛ zostac´
odcie˛te i unieszkodliwione nazywane sa˛ „Niebian´ skimi Sieciami”.
Tam, gdzie teren sie˛ zwe˛z˙a nazywa sie˛ „Niebian´ ska˛ Pułapka˛”.
Miejsce, gdzie grzbiety skał sa˛ zaostrzone i gdzie trakt zawe˛z˙a sie˛ do
kilkunastu stóp szerokos´ci nazwane jest „Niebian´ ska˛Rozpadlina˛”.
Zachowaj odpowiednia˛ odległos´c´ od tych miejsc, a staraj sie˛ wprowadzic
´ w nie oddziały wroga. Zagradzaja˛c wrogowi lepsza˛ droge˛, moz˙ esz
go zmusi´c do wkroczenia w te niebezpieczne rejony.
Kiedy na kran´ cach skrzydeł armii znajduja˛ sie˛ grza˛skie bagna, porosłe
trzcina˛ i sitowiem lub porosłe lasem, niedoste˛pne góry z ge˛stym
poszyciem, powinienes´ stamta˛d ostroz˙nie sie˛ wycofac´.Wtakichmiejscach
najcze˛s´ciej czeka zasadzka. Sa˛ one równiez˙ dobra˛ kryjówka˛ dla szpiegów.
Kiedy wróg znajduje si˛e w bliskiej odległo´sci, „o rzut kamieniem”,
staraj sie˛ zaja˛c´ jak najkorzystniejsza˛ pozycje˛. Jes´li od dawna był przygotowany
do bitwy, b˛edzie si˛e starał sprowokowa´c ciebie do akcji. Je´sli
znajduje si˛e na łatwym terenie (suchym i otwartym), to zajmuje korzystniejsza
˛ pozycje˛.
59
Kiedy przy bezwietrznej pogodzie wida´c poruszanie si˛e czubków
młodych drzew, znaczy to, z˙ e wróg nadcia˛ga.
Kiedy pojawia si˛e wiele przeszkód w wyja´snieniu sytuacji, dzieje si˛e
tak z powodu fałszywych informacji.
Niespokojnie kra˛z˙ a˛ce ptaki sa˛ znakiem, z˙ e przeciwnik czeka w pobliz˙u
w zasadzce. Kiedy dzikie zwierze˛ta, spłoszone uciekaja˛ z jakiegos´ miejsca,
znaczy to, ˙ ze wróg chce podej´s´c z tamtej strony niezauwa˙zony.
Niezbyt zagłe˛bione s´lady kół na trakcie wskazuja˛ na przejazd wozów
bojowych. Kiedy sa˛widocznie głe˛bokie, oznacza to, z˙ e przejez˙dz˙ ały tamt
˛edy ci˛e ˙ zkie wozy baga˙zowe.
TU MU: Kiedy wozy bojowe i kawaleria szybko przemierzaja˛ teren,
jada˛c jeden za drugim rozcia˛gnie˛ta˛ kolumna˛ jak płyna˛ce ryby w strumieniu,
pozostawiaja˛ lekkie s´lady.
CHANG YÜ: Kiedy armia przemieszcza si˛e, wystawia przed siebie
patrole obserwuja˛ce teren. Jes´li dostrzega˛ one w oddali unosza˛cy sie˛
kurz, oznacza to, z˙e wróg nadcia˛ga. Patrole powinny wtedy natychmiast
zawiadomi´c dowództwo.
Kiedy kurz unosi si˛ewwielu miejscach naraz, znaczy to, ˙ ze wróg przygotowuje
drewno na opał. Je´sli wida´c z oddali wiele kolorowych płacht
ukazuja˛cych sie˛ i znikaja˛cych to tu, to tam, oznacza to, z˙ e wróg przygotowuje
si˛e do rozbijania obozu.
Kiedy wysłannicy wroga mówia˛ uniz˙onym głosem oznacza to, z˙ e
jeszcze nie sa˛ gotowi do walki.
CHANG YÜ: Kiedy generał Yen okra˛z˙ył miasto Chi Mo, bronił je generał
T’ien Tan. T’ien Tan osobis´cie, z wycia˛gnie˛ta˛ szabla˛, stana˛ł na
czele swoich oddziałów. Swe ˙zony oraz konkubiny wysłał na mury
miasta, aby pomagały obron´ com, a cała˛ z˙ywnos´c´ rozdzielił mie˛dzy
oficerów.Wysłał równie˙z kilka kobiet za mury, aby spytały o warunki
poddania si˛e. Generał Yen był z tego bardzo zadowolony. T’ien Tan
uzyskał 24 tysia˛ce sztuk złota od bogatych obywateli miasta i polecił
wysłac´ wraz z pienie˛dzmi list do oblegaja˛cych: „Miasto moz˙e byc´
natychmiast poddane. Naszym jedynym warunkiem jest tylko to, ˙zeby
nie bra´c do niewoli naszych ˙zon, dzieci oraz konkubin”. Armia generała
Yen po odebraniu tego listu zrelaksowała si˛e i rozlu´zniła szyki.
Tymczasem obro´ncy wysłali szybkie oddziały poza mury miasta,
które rozgromiły napastników.
60 ROZDZIAŁ IX. RUCHY WOJSK
Kiedy j˛ezyk wroga jest oszuka´nczy, a jednocze´snie nie´smiały, oznacza
to, ˙ ze jest przygotowany do odwrotu.
Kiedy wysłannicy wroga, uz˙ywaja˛ pokornego je˛zyka, oznacza to,
˙ ze chcieliby uzyska´c zawieszenie działa ´n wojennych.
Jes´li intencje posłów sa˛ nieszczere i prosza˛ o zawieszenie broni,
to znaczy, z˙ e blefuja˛.
CHEN HAO: Je´sli bez przyczyny wróg prosi o zawieszenie działa ´n
bojowych, to z pewnos´cia˛ dlatego, z˙e obawia sie˛ znalez´c´ w trudnej
sytuacji na skutek braku dopływu pieni˛edzy ze swojego kraju. W ten
sposób chce równie˙z zdoby´c czas na zmian˛e planu działania, albo
tez˙ w innym wypadku, zdaja˛c sobie sprawe˛ z własnego osłabienia
i prosza˛c o pokój, chce zyskac´ czas na wzmocnienie swoich szeregów.
W tym wypadku mo˙ze uderzy´c pó´zniej, kiedy ty si˛e tego nie b˛edziesz
spodziewał.
Kiedy lekkie wozy bojowe wyruszaja˛ pierwsze i zajmuja˛ pozycje na
skrzydłach armii, oznacza to, ˙ ze wróg formuje szyk bojowy.
CHANG YÜ: W formacji zwanej „ławica˛ ryb” lekkie wozy znajduja˛
sie˛ na czele, a cie˛z˙kozbrojne jada˛ pomie˛dzy nimi.
Kiedy armia porusza si˛e szybko i wystawia ´smiało wozy bojowe na
skrzydłach, oznacza to, ˙ ze pragnie konfrontacji z przeciwnikiem w celu
próby sił.
Kiedy połowa siły wroga pozostaje w odwodzie, a połowa wyrusza,
stara sie˛ on wcia˛gna˛c´ ciebie w pułapke˛.
Kiedy z˙ołnierze wroga podkradaja˛ z własnych zapasów, oznacza to,
z˙ e sa˛wygłodzeni.
Kiedy roznosiciele wody pija˛ z wiader, zanim przyniosa˛ je do obozu,
oznacza to, z˙ e oddziały cierpia˛ pragnienie.
Kiedy wróg jest w drodze, lecz ocia˛ga sie˛ z przybyciem na miejsce,
oznacza to, ˙ ze jest zm˛eczony.
Kiedy ptaki gromadza˛ sie˛ na szałasach obozu wroga, oznacza to,
˙ ze obóz jest pusty.
CHEN HAO: Sun Tzu opisał tu, w jaki sposób odró˙zni´c prawd˛e od
fałszu w aktualnych posuni˛eciach wroga.
Jes´li noca˛ obóz wroga jest głos´ny, oznacza to, z˙ e jest on pełen le˛ku.
61
TU MU: Oddziały wroga moga˛ byc´ przeraz˙one i czuja˛ sie˛ zagroz˙one,
z˙ołnierze staja˛ sie˛ wtedy niesforni, traca˛ do siebie zaufanie i długo
w nocy dyskutuja˛ na temat sytuacji.
Je´sli w oddziałach panuje nieład, generał traci posłuch.
CHEN HAO: Kiedy rozkazy generała nie sa˛ jasne, a jego autorytet
wystawiony na szwank, oficerowie be˛da˛ nieposłuszni.
Jes´li flagi i proporcewroga poruszaja˛ sie˛ bezładnie, to znaczy, z˙ ewjego
szykach panuje nieład.
TU MU: Ksia˛z˙e˛ Chuang z pan´ stwa Lu zwycie˛z˙ył oddziały armii Chi
pod Ch’ang Sho. Generał T’sao Kuei poprosił o zezwolenie na po´scig.
Ksia˛z˙e˛ zapytał o powód. Generał odrzekł: „Widze˛, z˙e woz´nice ich
wozów bojowych sa˛ przeraz˙eni, a ich flagi i proporce upadaja˛ na
ziemi˛e. Dlatego proponuj˛e po´scig”.
Jes´li oficerowie sa˛ zbyt niecierpliwi, szybko sie˛ me˛cza˛.
CHEN HAO: Je´sli generał opowiada o daremnych przedsi˛ewzi˛eciach,
wszyscy czuja˛ sie˛ zme˛czeni.
CHANG YÜ: Jes´li administracja armii i rozkazy nie sa˛ zgodne, duch
z˙ołnierzy słabnie, a oficerowie chodza˛ws´ciekli.
Kiedy wróg w po´spiechu wydaje koniom ziarno, ludziom mi˛eso,
a słudzy nie sprza˛taja˛ po jedzeniu, z˙ołnierze zas´ nie wracaja˛ po posiłku
do namiotów, oznacza to, ˙ ze oddziały wpadły w panik˛e.
WANG HSI: Wróg karmi ziarnem konie, a z˙ołnierze zjadaja˛ mie˛so,
aby wzmocni´c si˛e i zabezpieczy´c przed zm˛eczeniem. Je´sli oddziały
pozbywaja˛ sie˛ naczyn´ , znaczy to, z˙e nie przewiduje sie˛ naste˛pnego
posiłku. Jez˙eli z˙ołnierze nie wracaja˛ po posiłku do namiotów, oznacza
to, z˙e porzucili mys´li o domu i wypoczynku, i szykuja˛ sie˛ zdesperowani
do rozstrzygaja˛cej walki.
Kiedy z˙ołnierze zbieraja˛ sie˛ w małe grupy i rozprawiaja˛ – oznacza to,
˙ ze generał stracił zaufanie armii.
Pochopne nagradzanie oznacza, ˙ ze generał stracił autorytet w armii,
zas´ pochopne kary oznaczaja˛, z˙ e jest on w kryzysowej sytuacji.
Jes´li oficerowie najpierw ostro szkola˛ z˙ołnierzy, a potem w akcji
troszcza˛ sie˛ o nich, osia˛gna˛wysoki poziom dyscypliny i skutecznos´ci.
62 ROZDZIAŁ IX. RUCHY WOJSK
Je´sli oddziały wroga przepełnia duch walki, odwlekaj bezpo´srednie
starcie, lecz nie wycofuj sie˛. Czekaj na sprzyjaja˛cy moment uderzenia.
Tylko nieliczni nie pragna˛ zysków na wojnie. Nie zrobisz poste˛pu, jes´li
liczysz tylko na militarna˛ siłe˛ swej armii.
Niezb˛edne jest dokładne rozpoznanie sytuacji wroga i podj˛ecie próby
schwytania go w pułapk˛e. Oto najlepszy sposób prowadzenia wojny. Kto
tego zaniedba i nie zrozumie dobrze działa ´n wroga, zaiste zasługuje na
kl˛esk˛e.
Je´sli oddziały zostały wynagrodzone, zanim utwierdzona została ich
lojalnos´c´, moga˛ stac´ sie˛ nieposłuszne. Nieposłuszne oddziały trudno wyszkoli
´c. Je´sli armia jest lojalna, lecz nie zostały wskazane nagrody, równie˙z
nie mo˙zna ich dobrze wyszkoli´c. Dlatego dowództwo powinno by´c humanitarne,
ale i kierowa´c si˛e ładem wojskowym. Wtedy mo˙zna by´c pewnym
zwyci˛estwa.
Oddziały be˛da˛karne, jes´li rozkazy dowództwa sa˛konsekwentne i efektywne.
Jes´li rozkazy be˛da˛ niekonsekwentne, a cele nie be˛da˛ osia˛gane,
oddziały be˛da˛nieposłuszne. Jes´li rozkazy sa˛odpowiednie i egzekwowane
w sposób wywa˙zony, to relacja pomi˛edzy generałem i jego oddziałami
be˛dzie satysfakcjonuja˛ca.
X
TOPOGRAFIA
Teren mo˙ ze by´c sklasyfikowany według jego naturalnych cech jako:
dost˛epny, zdradliwy, niepewny, obni ˙zony, urwisty lub odległy.
Teren dost˛epny to taki, na który równie swobodnie mo˙ ze wkroczy´c
nasza armia, jak i armia wroga. Kto pierwszy zajmie pozycje˛ ustawiaja˛c
si˛e na takim terenie, frontem do sło ´ nca, b˛edzie miał korzystne ustawienie
do walki.
Teren na który łatwo wej´s´c, ale trudno go opu´sci´c nazywamy zdradliwym.
Włas´ciwos´cia˛ tego terenu jest, z˙ e jes´li wróg jest nieprzygotowany,
a znajdzie si˛e w takim miejscu, łatwo go pokona´c. Je´sli twoje wojsko
opuszcza taki teren, a wróg jest przygotowany i dojdzie do konfrontacji,
to trudno b˛edzie ci si˛e wycofa´c. Sytuacja zale ˙zy tu od łutu szcz˛e´scia.
Teren trudno dost˛epny, zarówno dla nas, jak i dla wroga nazywam niepewnym.
Na taki teren pozwalamy wrogowi wkroczy´c. Kiedy połowa jego
sił wkroczy na niepewny teren, mo˙zemy z powodzeniem uderzy´c.
CHANG YÜ: Ksi˛ega „Sztuka Wojenna” Li Chinga powiada: „W terenie,
na którym trudno poruszyc´ sie˛ w która˛kolwiek strone˛, powinni
´smy zwabi´c wroga wra˙zeniem łatwego przej´scia i doprowadzi´c do
wkroczenia połowy jego armii, aby potem uderzy´c niespodzianie”.
Jes´li pierwszy wkrocze˛ na teren obniz˙ony, cze˛sto stanowia˛cy przełe˛cz,
powinienem zablokowa´c wej´scie oraz wyj´scie i przygotowa´c si˛e na nadej
´scie wroga. Je´sli wróg pierwszy zajmie taki teren i zablokuje przej´scia,
powinienem zostawi´c go tam w spokoju. Je´sli jednak jego blokada nie jest
szczelna, mog˛e zaatakowa´c.
Na terenie urwistym powinienem zaja˛c´ pozycje˛ na słonecznym zboczu
i oczekiwac´ wroga. Jes´li wróg pierwszy zajmie taka˛ pozycje˛, zwodze˛ go
wycofaniem si˛e, poniewa˙z trudno pozosta´c w takim miejscu.
63
64 ROZDZIAŁ X. TOPOGRAFIA
CHANG YÜ: Jes´li ktos´ jest w stanie pierwszy zaja˛c´ pozycje˛ na
obniz˙onym terenie powinien tym bardziej starac´ sie˛ zaja˛c´ ja˛ pierwszy
w terenie trudnym i niedost˛epnym. Jak mo˙zna oddawa´c taki teren
wrogowi?”
Je´sli od obozu lub siedziby silnego wroga dzieli nas wielka odległo´s´c,
trudno go sprowokowa´c do bitwy. Niekorzystna te ˙z b˛edzie próba nakłonienia
go do opuszczenia swojej pozycji. Teren taki nazywamy odległym.
Omówiono tu cechy szes´ciu róz˙nych typów terenu. Obowia˛zkiem
generała jest przestudiowanie tej charakterystyki z głe˛boka˛ uwaga˛.
MEI YAO-CH’EN: Naturalne ukształtowanie terenu jest podstawowym
czynnikiem pomagaja˛cym armii odnies´c´ zwycie˛stwo.
Jes´li jednak oddziały sa˛ niezdyscyplinowane, krna˛brne, rozproszone
w bałaganie, jest to wina˛ dowództwa. Z˙ adna z tych cech armii nie jest
zalez˙na od naturalnego otoczenia. Inne cechy armii sa˛ bez znaczenia, jes´li
jej siła uderzeniowa jest jak 10 do 1. Rezultat wtedy jest pewny.
TU MU: Jes´li wróg dysponuje dziesie˛ciokrotna˛ przewaga˛, musimy
porównac´ jego strategie˛ z nasza˛, brawure˛ i lojalnos´c´ oddziałów,
kwesti˛e pory roku i pogody oraz cechy terenu, na którym ma si˛e rozegrac
´ walka. Powinnis´my wiedziec´, czy jego oddziały sa˛ dobrze uzbrojone
i od˙zywione, zm˛eczone czy wypocz˛ete.
Jes´li z˙ołnierze sa˛ silni, a oficerowie zme˛czeni, armia be˛dzie nieposłuszna.
TU MU: Zdanie to odnosi si˛e do sytuacji, w której oficerowie
zaniedbuja˛ swoje obowia˛zki wobec oddziałów, sa˛ niedbali i osłabieni,
a generał nie ma posłuchu.
Podczas panowania obecnej dynastii cesarskiej, w okresie panowania
Ch’ang Ch’inga, generał T’ien Pu dostał rozkaz obj˛ecia dowództwa
w pa´nstwie Wei, aby zaatakowa´c armi˛e generała Wang T’ing-
-ch’ou.Wang wychował si˛e w pa´nstwieWei i tamtejsza ludno´s´c przyj
˛eła go przychylnie.Wiele tysi˛ecy ludzi wynajmowano do pracy i pracowali
na rzecz jego obozu, przywoz˙a˛c z soba˛z˙ywnos´c´ i napoje. Generał
Pu nie był w stanie im tego zabroni´c. Pozostawał w tej wygodnej
sytuacji przez szereg miesi˛ecy, a kiedy zdecydował si˛e wyda´c bitw˛e,
jego oficerowie i oddziały rozbiegły si˛e i rozpierzchły na wszystkie
strony. T’ien Pu poderz˙na˛ł sobie gardło.
65
Kiedy oficerowie sa˛ odwaz˙ni, a oddziały ospałe, armia nie funkcjonuje
nalez˙ycie. Kiedywyz˙ si oficerowie sa˛z´li i aroganccy, a nieoczekiwanie
wkracza wróg, to je´sli dojdzie do walki, armia znajdzie si˛e w niebezpiecze
´ nstwie.
T’SAO T’SAO:Wy˙zsi oficerowie to generałowie podlegli marszałkowi
armii. Jez˙eli – nie czekaja˛c na jego rozkaz – w zas´lepieniu zaatakuja
˛ oddziały wroga bez rozwaz˙nego zabezpieczenia skrzydeł armii,
jej cało´s´c jest w powa˙znym niebezpiecze ´ nstwie.
Je´sli generał jest słaby moralnie, a jego dyscyplina niedoskonała, je´sli
jego instrukcje i rozkazy nie wypływaja˛ z ma˛dros´ci, jes´li obowia˛zki oficerów
i z˙ołnierzy nie sa˛ jasno okres´lone, a szeregi niezbyt zwarte, to w armii
panuje bałagan.
CHANG YÜ: Jest to chaos spowodowany brakiem wewn˛etrznej dyscypliny.
Je´sli dowódca nie potrafi oceni´c realnej siły przeciwnika i u˙zywa małej
siły do pokonania wi˛ekszej, słabych oddziałów do zaatakowania silnych
lub niewła´sciwie dobiera załogi wozów bojowych, rezultatem b˛edzie przegrana.
T’SAO T’SAO: Poste˛puja˛c w ten sposób tworzy armie˛ dezerterów.
HO YEN-HSI: W pa´nstwie Han „Eleganci znad Brzegów Trzech
Rzek” byli „Bra´cmi Miecza” o niezwykłym talencie. W pa´nstwie
Wu oddziały uderzeniowe nazywały sie˛ „Pokonuja˛cy Trudnos´ci”.
W pa´nstwie Chi utalentowane oddziały zwały si˛e „ ´ Smiałymi Strategami”,
w pa´nstwie T’ang zwały si˛e „Skoczkami i Prowokatorami”.
Nadawane były róz˙ne nazwy doborowym oddziałom, s´wiadcza˛ce o ich
sprawnos´ciach. Jes´li planuje sie˛ wygrana˛ bitwe˛, najwaz˙niejsze jest
dobre wyposa˙zenie i uzbrojenie wła´snie tych oddziałów. Zazwyczaj
generał ze zgromadzonych oddziałów wybiera oficerów o niepospolitej
odwadze i sile ducha, wyróz˙niaja˛cych sie˛ gie˛tkos´cia˛ i siła˛ fizyczna˛,
a takz˙e tych, których wojenne wyszkolenie przekracza przecie˛tna˛.
Włas´nie ci oficerowie dowodza˛ siłami specjalnymi. Z dziesie˛ciu z˙ołnierzy
wybiera sie˛ jednego. Z dziesie˛ciu tysie˛cy – jeden tysia˛c.
CHANG YÜ: Zazwyczaj u˙zywa si˛e w bitwie doborowych oddziałów
jako ostrz linii natarcia. Po pierwsze dlatego, z˙e wzmacniaja˛ determinacje
˛ innych z˙ołnierzy, po drugie, z˙e sa˛ w stanie zniszczyc´ centrum
66 ROZDZIAŁ X. TOPOGRAFIA
oporu wroga. Kiedy przewa˙zy cz˛e´s´c złych okoliczno´sci, armia jest na
drodze do upadku. Generał powinien przyłoz˙yc´ najwyz˙sza˛ uwage˛ do
wnikliwego studiowania tych zagadnie ´ n.
Ukształtowanie terenu jest jednym z najwa˙ zniejszych czynników
w bitwie, dlatego analiza sytuacji wroga oraz ocena odległo´sci, a tak ˙ ze
stopnia trudnos´ci terenu, przywioda˛ do zwycie˛stwa doskonałego dowódce
˛. Ten, kto podejmuje walke˛ ze znajomos´cia˛ tych zagadnien´ , osia˛ga
zwyci˛estwo. Kto je ignoruje, b˛edzie na pewno pobity.
Je ˙ zeli układ sytuacji daje szans˛e wygranej, a władca wysłał rozkaz zakazu
walki, generał moz˙ e ja˛ podja˛c´. Jes´li sytuacja jest niekorzystna,
a władca nakłania do walki, generał moz˙ e jej nie podja˛c´. Dlatego nominowany
generał nie oczekuje osobistej sławy. Degradowany, nie pragnie
unikna˛c´ kary, poniewaz˙ jedynym jego celem jest ochrona ludzi i działanie
w najlepiej poje˛tym interesie panuja˛cego. Oto klejnot cnót generała.
LI CH’ÜAN: Taki generał nie da˛z˙y do osobistych korzys´ci.
TU MU: Tylko nieliczni sa˛ tak szlachetni.
Generał dobiera takich ludzi, którzy jak najbliz˙ si słudzy, gotowi sa˛
za nim zsta˛pic´ do piekieł. Traktuje ich jak umiłowanych synów, a oni
sa˛ gotowi umrzec´ wraz z nim.
LI CH’ÜAN: Je´sli rzeczywi´scie traktuje on ludzi w ten sposób, jest
w stanie doprowadzi´c ich do niezwykłej siły i sprawno´sci. Dlatego
marszałek Chu nie potrzebował u˙zywa´c słów, sama jego obecno´s´c
rozgrzewała z˙ołnierzy do walki niby gora˛ca woda.
TU MU:WepoceWalcza˛cych Królestw, generałem byłWu Chi, który
jadł to samo jedzenie i nosił taki sam mundur, co najni˙zszy spo´sród
jego szeregowców. Nie było mi˛ekkich mat na jego pryczy, podczas
marszów nie dosiadał swego wierzchowca, sam niósł na plecach
swoja˛ z˙elazna˛ racje˛ z˙ywnos´ci. Dos´wiadczał wraz z z˙ołnierzami
trudów i wyczerpania.
CHANG YÜ: Dlatego „Kodeks Wojenny” głosi: „Generał jako
pierwszy powinien do´swiadczy´c wojennych trudów. Nie powinien
rozkłada´c parasola w upalne dni lata, ani stroi´c si˛e w futra podczas
mroz´nej zimy. Na niebezpiecznym terenie powinien zsia˛s´c´ z konia
i podró˙zowa´c pieszo. Szlachetny dowódca pije dopiero wtedy, gdy
zostana˛ napojeni wszyscy z˙ołnierze, je dopiero wtedy, kiedy posiłek
dla całej armii zostanie przygotowany, a swój szałas ka˙ze stawia´c
dopiero wtedy, kiedy fortyfikacje obozu sa˛ gotowe”.
67
Je´sli generał zebrał oddziały, lecz nie jest w stanie ich wyszkoli´c, je´sli
kocha swoich ˙ zołnierzy, lecz nie jest w stanie wyegzekwowa´c swoich
rozkazów, jes´li oddziały sa˛ niesforne, a on nie moz˙ e nad nimi zapanowac´,
to armi˛e mo˙zna porówna´c do bandy niesfornych dzieci zupełnie bezu˙ zytecznych
w akcji.
CHANG YÜ: Je´sli dowódca wyró˙znia kogo´s i kieruje si˛e emocjami,
oddziały stana˛ sie˛ aroganckie niby nieposłuszne dzieci. Dlatego generał
T’sao T’sao obcia˛ł sobie włosy, by w ten sposób sam siebie ukarac´:
„Gdy zorientował sie˛, z˙e wygłodzone oddziały nie moga˛ zdobyc´
ziarna, po´swi˛ecił własnego wierzchowca, aby ˙zołnierze mogli si˛e
naje´s´c. Jednak czyn taki nie jest zgodny z Kodeksem Wojennym,
zatem T’sao T’sao sam wydał na siebie s´miertelny wyrok skazuja˛cy.
Przera˙zeni oficerowie zacz˛eli protestowa´c. Generał wobec takiej postawy
symbolicznie s´cia˛ł swoje włosy. W ten sposób ukazał, z˙e rygor
wojenny obowia˛zuje równiez˙ głównodowodza˛cego”. Dobrzy dowódcy
sa˛ jednoczes´nie uwielbiani i budza˛ le˛k. Oto cała sprawa.
Jes´li wiem, z˙ e moje oddziały moga˛ uderzyc´ na wroga, lecz nie wiem,
czy wróg jest przygotowany do odparcia, to szansa przegranej i wygranej
jest jeden do jednego. Tak samo, je´sli wiem, ˙ ze wróg nie jest przygotowany
na atak, lecz nie wiem, czy moje oddziały sa˛ gotowe do uderzenia,
szansa zwyci˛estwa i pora˙ zki jest jak jeden do jednego. Je´sli wiem, ˙ ze moje
oddziały moga˛ uderzyc´ i wróg nie jest przygotowany na atak, lecz nie
rozpoznałem dobrze uło ˙ zenia terenu bitwy, szansa zwyci˛estwa i pora˙ zki
jest jak jeden do jednego. Dlatego biegli w wojennym rzemio´sle nie popełniaja
˛ omyłek. Jes´li decyduja˛ sie˛ na działanie, ich uderzenie jest nie do
odparcia. Dlatego te ˙z twierdz˛e: „Poznaj siebie i poznaj wroga, dopiero
wtedy twoje zwyci˛estwo nie b˛edzie zagro˙ zone. Poznaj dobrze warunki
terenu i pogody, wtedy twoje zwyci˛estwo b˛edzie całkowite”.

XI
DZIEWI ˛ E´C RODZAJÓW TERENU
Uwzgle˛dniaja˛c dogodnos´c´ dla działan´ wojennych teren moz˙na podzielic
´ na: rozpraszaja˛cy, frontowy, kluczowy, komunikacyjny, ogniskuja
˛cy, trudny, cie˛z˙ki, otoczony lub martwy.
Kiedy władca feudalny walczy na swoim terenie jest to teren rozpraszaja
˛cy.
T’SAO T’SAO: Oficerowie i z˙ołnierze te˛sknia˛ tutaj za szybkim powrotem
do swych domów znajduja˛cych sie˛ w pobliz˙u.
Kiedy władca robi zwiad na obcym terytorium, znajduje si˛e na terenie
frontowym.
Teren, który ma powa˙zne znaczenie strategiczne dla mnie i dla wroga,
zwany jest terenem kluczowym.
Teren łatwo dost˛epny dla moich oddziałów i oddziałów wroga zwie
si˛e terenem komunikacyjnym.
TU MU: Jest to płaski i rozległy teren, na który mo˙zna łatwo wjecha´c
i z równa˛ łatwos´cia˛ go opus´cic´. Doskonały do wydania bitwy lub
wzniesienia fortyfikacji obronnych.
Kiedy pa´nstwo graniczy z terytoriami trzech innych obcych pa´nstw, to
jego teren jest ogniskuja˛cy. Kto pierwszy obejmie władze˛ nad tym terenem,
b˛edzie miał oparcie dla ”cało´sci ziem pod Niebem”.
Kiedy armia wkracza głe˛boko na wrogie terytorium, pozostawiaja˛c za
soba˛wiele miast i osiedli, jest to trudny teren.
T’SAO T’SAO: Z tego terenu trudno powróci´c.
69
70 ROZDZIAŁ XI. DZIEWI ˛ E´C RODZAJÓW TERENU
Kiedy armia przekracza góry i lasy, przedziera si˛e przez niedost˛epny
kraj lub maszeruje przez rozpadliny, grz˛ezawiska i moczary, tam gdzie
ci˛e ˙zko jest posuwa´c si˛e naprzód, taki teren nazywamy ci˛e˙zkim.
Teren o zamkni˛etych wyj´sciach, gdzie droga odwrotu jest niezwykle
utrudniona i gdzie mała siła wroga moz˙ e pokonac´ wie˛ksza˛ siłe˛, nazywamy
terenem otoczonym.
TU MU: W miejscu takim łatwo zastawi´c zasadzk˛e i pokona´c przeciwnika
niewielka˛ siła˛.
Terenem martwym nazywam teren, na którym armia nie ma innego
wyjs´cia, oprócz walki z ostateczna˛ determinacja˛.
LI CH’ÜAN: W sytuacji kiedy masz za soba˛ rzeke˛, a od frontu zablokowany
jestes´ przez góry, kiedy zapasy sa˛na wyczerpaniu, korzystne
mo˙ze by´c podj˛ecie szybkiej akcji bojowej, niebezpieczne b˛edzie pozostanie
w miejscu.
Biora˛c to wszystko pod uwage˛, nie walcz na rozpraszaja˛cym terenie,
nie zatrzymuj sie˛ podczas wypadu na terenie frontowym sa˛siedniego
pan´ stwa. Nie atakuj przeciwnika, który zaja˛ł teren kluczowy, zas´ na
terenie komunikacyjnym nie pozwól na rozerwanie swojego szyku i oderwanie
cze˛s´ci armii. Na terenie ogniskuja˛cym, otoczonym przez sa˛siednie
pa´nstwa uzupełniaj zapasy. W trudnym terenie przyj naprzód. W terenie
otoczonym uciekaj si˛e do forteli. W martwym terenie – walcz! Na rozpraszaja
˛cym terenie winienes´ zjednoczyc´ ducha armii. Na frontowym terenie
musisz utrzymac´ bliski kontakt wszystkich oddziałów za pomoca˛ zwiadowców.
MEI YAO-CH’EN: W marszu wiele oddziałów jest poła˛czonych.
Na postoju namioty oraz sza ´nce obronne równie˙z powinny by´c ze
soba˛ poła˛czone.
Na terenie kluczowym wskazane jest podcia˛ganie swoich tyłów.
CHEN HAO: Zdanie to oznacza, ˙ze je´sli wróg polega zbytnio na
swojej liczebnej przewadze, a pozostaje w rozcia˛gnie˛tym szyku, to
mo˙zna u˙zy´c swoich sił, aby uderzy´c na jego tyły.
CHANG YÜ: Niektórzy interpretuja˛ to w ten sposób, z˙e zawsze powinno
sie˛ wyprzedzac´ wroga, aby pierwszemu zaja˛c´ kluczowy teren.
71
Na terenie komunikacyjnym powinno si˛e szczególnie zadba´c o obron˛e.
Na ogniskuja˛cym terenie powinno sie˛ wzmocnic´ własnych sprzymierze
´nców.
CHANG YÜ: Obdarowuj˛e moich sprzymierze ´nców kosztowno´sciami
i jedwabiem oraz wia˛z˙e˛ ich niezłomnymi układami. Sam jestem stały
w sojuszach i dlatego mog˛e realnie liczy´c na pomoc sprzymierze ´nców.
W trudnym terenie moge˛ liczyc´ na cia˛głe uzupełnianie zapasów,
w terenie ci˛e ˙zkim staram si˛e jak najszybciej dotrze´c do przejezdnych
traktów. W terenie otoczonym powinno si˛e zablokowa´c dokładnie
wszystkie wyj´scia.
TU MU: Teoria wojenna głosi, ˙ze w terenie otoczonym oddziały powinny
dokładnie rozpozna´c miejsca wyj´scia, aby w razie ataku wroga
nie były zmuszone do s´miertelnej walki. Opuszczaja˛c takie miejsce
uderzaj! Je´sli znajduj˛e si˛e na otoczonym terenie, a wróg otworzył
przej´scie, tak abym mógł z niego skorzysta´c, staram si˛e je zablokowa´c,
aby moi oficerowie i ˙zołnierze nie ulegli pokusie ucieczki i zachowali
s´wiadomos´c´, z˙e be˛da˛musieli walczyc´ z ostateczna˛ determinacja˛.
Na martwym terenie powinienem ujawnic´, jak nikłe sa˛ szanse przetrwania.
W naturze z˙ołnierzy lez˙y, z˙ e potrafia˛ sie˛ zmobilizowac´ i gdy sa˛
otoczeni, walczy´c do ´smierci, je´sli nie ma alternatywy. Oddziały zdesperowane
dokładnie wykonuja˛ komendy dowództwa.
Rozwia˛zania taktyczne odnosza˛ce sie˛ do dziewie˛ciu rodzajów terenu,
korzys´ci z terenu zamknie˛tego lub rozcia˛gnie˛tego, odpowiednie do tego
ruchy wojsk oraz cechy natury ludzkiej, wszystko to powinno stanowi´c
przedmiot uwa˙znych studiów dowódców.
W staro˙zytno´sci, ci, których nazywano biegłymi w wojennym rzemio
´sle, starali si˛e nie dopu´sci´c do sformowania szyków armii wroga.
Nie dopuszczali do tego, aby poszczególne cz˛e´sci armii wroga mogły
współdziała´c. Starali si˛e wprowadza´c rozłam do oddziałów wroga tak,
aby te silniejsze nie mogły wspiera´c słabszych. Kiedy siły wroga były rozproszone,
zapobiegali ich koncentracji, kiedy za´s były zjednoczone, starali
si˛e wprowadzi´c w nich zam˛et.
MENG: Stwarzaj wiele pozorowanych działa ´ n: poka˙z si˛e na wschodzie,
naprawde˛ poda˛z˙aja˛c na zachód, sprowokuj wroga na północy,
aby uderzy´c nagle na południu. Doprowad´z wroga do szale ´nstwa,
uz˙ywaj forteli dota˛d, az˙ jego siły zostana˛ rozproszone.
72 ROZDZIAŁ XI. DZIEWI ˛ E´C RODZAJÓW TERENU
CHANG YÜ: Niespodziewanie uderz wtedy, kiedy wróg nie czuje
zagroz˙enia. Uderz nagle cała˛ siła˛, doborowymi oddziałami, kiedy jest
nie´swiadomy twego ruchu.
Skoncentruj armi˛e i wyruszaj, kiedy jest to korzystne. Kiedy nie jest,
pozostaw oddziały w obozie. Kto´s mógłby zapyta´c: „Jak mo˙zna pokona´c
dobrze przygotowanego wroga, który natarł wielka˛ armia˛?” Znajdz´ cos´,
co on uwielbia, spróbuj zaspokoi´c jego pragnienia, a zgodzi si˛e na twoje
warunki. Na wojnie najwa˙ zniejsza jest szybko´s´c. Posuwaj si˛e naprzód,
korzystaja˛c z tego, z˙ e wróg jest nieprzygotowany, wybierz ukryta˛ marszrut
˛e i uderz wtedy, kiedy on si˛e tego nie spodziewa.
TU MU: Jest to podstawowa zasada prowadzenia działa ´n wojennych,
naczelna teza dla dowództwa.
CHANG YÜ: Tutaj Sun Tzu ponownie przypomina, z˙e jedyna˛ rzecza˛
wymagana˛w czasie działan´ bojowych jest nadnaturalna szybkos´c´.
Oto podstawowa zasada dotycza˛ca inwazji: kiedy wchodzisz głe˛boko
na wrogie terytorium, twoja armia musi by´c zjednoczona, wtedy obro´ncy
nie be˛da˛w stanie uzyskac´ przewagi.
Pla˛drowanie nieprzyjaznego kraju zapewni armii pełna˛ aprowizacje˛.
Pami˛etaj o dobrym od˙zywianiu oddziałów, nie przem˛eczaj ich bez
potrzeby. Jednocz ˙ zołnierzy duchowo, piel˛egnuj ich sił˛e. Nie ujawniaj
wszystkich planów dotycza˛cych ruchów armii. Tak ustaw pozycje˛ oddziałów,
aby uniemo˙ zliwi´c ich ucieczk˛e, nawet w obliczu ´smiertelnego zagro-
z˙ enia. Jes´li be˛da˛ gotowi na s´mierc´, czy znajdzie sie˛ cos´, czego nie
mogliby osia˛gna˛c´? Wtedy oficerowie i z˙ołnierze be˛da˛ zdolni do najwyz˙ -
szego wysiłku. W ekstremalnej sytuacji nie wykaz˙ a˛ le˛ku. Nawet kiedy
odcie˛ta jest droga odwrotu, twardo pozostana˛ na swoich pozycjach. Znajduja
˛c sie˛ w nieprzyjaznym kraju, z˙ołnierze zjednoczeni duchowo pozostana
˛ w szyku i równiez˙ tutaj be˛da˛ gotowi stawic´ czoło wrogowi. Takie
oddziały nie potrzebuja˛ dodawania otuchy przed walka˛. Dowódca bez
wysiłku pozyskuje powa˙ zanie, bez okazywania uczu´c, zyskuje ich odwzajemnienie,
bez wymagania zaufania, zyskuje zaufanie ˙ zołnierzy. Moi oficerowie
nie gromadza˛ bogactw, poniewaz˙ gardza˛ s´wiatowym zbytkiem,
nie oczekuja˛ długiego z˙ycia, poniewaz˙ nie jest ono ich celem.
WANG HSI: Kiedy oficerowie i z˙ołnierze poz˙a˛daja˛ tylko s´wiatowych
zbytków, wtedy be˛da˛ starali sie˛ zachowac´ swe z˙ycie za wszelka˛ cene˛.
W dniu, w którym armia wyrusza na wojn˛e, z policzków ˙ zołnierzy
spływaja˛ łzy, az˙ na wyłogi mundurów.
73
TU MU: Wszyscy oni podpisali pakt ze s´miercia˛. Dlatego w dniu
poprzedzaja˛cym walke˛, wygłasza sie˛ ore˛dzie: „Dzis´ wszystko zalez˙y
od tego jednego uderzenia. Ciała tych, którzy nie zdołaja˛ zachowac´
z˙ycia, stana˛ sie˛ nawozem dla tych pól. Nakarmia˛ ptaki i robactwo”.
Dowódca musi skonfrontowac´ z˙ołnierzy z sytuacja˛ bez odwrotu,
abymogli dos´wiadczyc´ nies´miertelnej odwagi, która˛posiadali Chuan Chu
oraz T’sao Kuei. Oddziały mistrzów w sztuce wojennej działaja˛ niby
reaguja˛cy „symultanicznie” wa˛z˙ z góry Chang. Kiedy uderzysz w jego
głow˛e, atakuje jego ogon, je´sli uderzysz w ogon, atakuje głowa, je´sli
uderzysz w tułów, głowa i ogon atakuja˛ jednoczes´nie. Ktos´ mógłby
zapytac´: „Czy armia jest w stanie osia˛gna˛c´ tak doskonała˛ koordynacje˛?”,
odpowiadam: „Jest”. Przykładowo armie Wu i Yüeh zadały sobie jednoczes
´nie s´miertelne rany, działaja˛c jak lewe i prawie ramie˛ wios´larza
podczas wietrznej pogody.
Nie nalez˙y pokładac´ zaufania w koniach, które ponosza˛, ani ufac´
płona˛cym kołom wozów bojowych.
Przedmiotem administracji wojskowej jest nadzorowanie regulaminu.
Lekkie i ci˛e ˙ zkie oddziały powinny by´c odpowiednio u˙ zyte w zale ˙ zno-
´sci od rodzaju terenu.
CHANG YÜ: Je´sli dobrze wykorzystasz zalety terenu, to mo˙zesz na
nim zwycie˛z˙yc´ dysponuja˛c słabszymi i powolniejszymi oddziałami.
Tym bardziej, jes´li twoje oddziały sa˛ bitne i szybkie. Zreszta˛ oddziały
słabsze i silniejsze mo˙zna korzystnie u˙zy´c w zale˙zno´sci od rodzaju
terenu.
Sprawa˛ generała jest zachowac´ spokój i stanowczos´c´, bezstronnos´c´
oraz opanowanie.
WANG HSI: Je´sli dowódca jest spokojny, nie irytuje si˛e. Je´sli jest
stanowczy, to nie b˛edzie chwiejny. Je´sli jest bezstronny, to nie
zawaha si˛e. Je´sli jest prawy – nie skłania si˛e do wyst˛epku, je´sli opanowany
– nie ulega zmieszaniu.
Generał potrafi równie˙z zachowa´c w tajemnicy swoje plany wobec
oficerów.
T’SAO T’SAO: Oddziały wiernie towarzysza˛ dobremu dowódcy
podczas kampanii, ale nie powinny mu towarzyszy´c podczas układania
planów.
74 ROZDZIAŁ XI. DZIEWI ˛ E´C RODZAJÓW TERENU
Zabraniaj wróz˙b w armii, poniewaz˙ moga˛wpe˛dzic´ cie˛ w kłopoty. Jes´li
z˙ołnierze nie be˛da˛ rozprawiac´ na temat najbliz˙ szej przyszłos´ci, to nawet
w momencie zagłady nie b˛edzie problemów.
T’SAO T’SAO: Pomijaj przepowiednie, omeny oraz znaki jasnowidzenia.
Nie układaj według nich swych planów.
CHANG YÜ: Ssu-ma Fa powiada: „Zlikwiduj wró˙zby w armii”.
Doskonały dowódca zmienia swoje metody i zmienia swoje plany tak,
z˙ e z˙ołnierze nie sa˛ s´wiadomi jego działan´ .
CHANG YÜ: Plany oraz linia działania przyj˛ete wcze´sniej czasami
musza˛ byc´ weryfikowane.
Dobry generał zmienia raptownie miejsca obozu, poda˛z˙ aja˛c karkołomnymi
trasami tak, ˙ ze dla zewn˛etrznych obserwatorów niemo˙ zliwe jest
przewidzenie jego posunie˛c´. Zbiera armie˛ i odpowiednio ustawia ja˛w pozycji
ataku. Wprowadza wojsko w gła˛b terytorium wroga, dopiero tam
błyskawicznie realizuje swoje plany. Pali za soba˛ łodzie przepraw, zaciera
s´lady biwaków, wymaga od armii zwrotnos´ci, jaka˛ ma z˙ agiel dobrego
okre˛tu poda˛z˙ aja˛cy to w jednym, to w drugim kierunku. Nikt dobrze nie
wie, doka˛d zmierza. Zachowuje w pamie˛ci date˛ zebrania wszystkich
sprzymierzonych oddziałów, a kiedy spotkanie nasta˛pi, zamyka im droge˛
odwrotu, tak jakby usuna˛ł spod ich nóg drabine˛.
Kto´s, kto nie zna zamiarów pa´nstw o´sciennych, nie potrafi na czas
zebra´c sprzymierze´nców i nie jest ´swiadomy niebezpiecze ´nstw marszów
przez góry, lasy, bagna i rozpadliny – nie powinien prowadzi´c armii. Je´sli
zaniedba pozyskanie przewodników, nie wykorzysta dogodno´sci danego
terytorium. Generał, który nie wypełni, cho´cby jednego z trzech wymienionych
czynników, nie jest powołany do tego, aby dowodzic´ armia˛.
T’SAO T’SAO: Te trzy czynniki były ju˙z wcze´sniej omawiane.
Niezwykła wa˙zno´s´c odpowiedniego prowadzenia oddziałów skłoniła
Sun Tzu do ponownego ich rozpatrzenia.
Kiedy Hegemon atakuje pot˛e ˙zne pa´ nstwo, uprzednio zapobiega koncentracji
jego armii. Stara sie˛ zastraszyc´ wroga i nie pozwolic´ na przyła˛-
czenie si˛e do niego sprzymierze´nców.
MEI YAO-CH’EN: Je´sli atakujesz silne pa´nstwo i uda ci si˛e skłóci´c
jego armi˛e, twój potencjał zyskuje na tym wielokrotnie.
75
Oznacza to, ˙ ze nie nale ˙zy przeciwstawia´c si˛e sprzymierzonym siłom,
a raczej nalez˙y zapobiec ich koncentracji. Polegaj wyła˛cznie na swoich
mo˙ zliwo´sciach opanowania wroga. Wtedy b˛edziesz w stanie podbi´c jego
miasta, zaja˛c´ jego terytorium.
T’SAO T’SAO: Oto działanie Hegemona, który nie podlega ˙zadnym
feudalnym władcom. Nie polega on na sprzymierze ´ ncach, ale buduje
sam swoja˛ pozycje˛ i autorytet. Tej pozycji oraz prestiz˙u uz˙ywa do
osia˛gnie˛cia własnych celów.
TU MU: Stwierdzenia te odnosza˛ sie˛ do tego, kto nie oczekuje pomocy
od sa˛siednich pan´ stw, ani nie układa planów w oparciu o pakty
z sa˛siadami. Polega na sile własnych wojsk w opanowaniu terytorium
wroga i podbijaniu jego miast.
Wkierowaniu armia˛ nie zwracaj uwagi na pospolite reguły zachowan´ ,
ani społeczne nakazy. Poste˛puja˛c według szybko zmieniaja˛cych sie˛ okolicznos
´ci moz˙ esz zarza˛dzac´ cała armia˛, jak jednym człowiekiem. Prowadz´
oddziały do celu nie ujawniaja˛c swoich planów, uz˙ywaj ich do uzyskania
przewagi nad wrogiem, nie odkrywaja˛c przed nimi wszystkich niebezpieczen
´ stw. Postaw je w sytuacji bez wyjs´cia, a wtedy przetrwaja˛, umies´c´ je
w „martwym” terenie, aby przekonac´ sie˛, czy przez˙yja˛. Armia doprowadzona
do takiej sytuacji potrafi kl˛esk˛e zamieni´c w zwyci˛estwo. Podstawowa
zasada działa ´n wojennych le ˙zy zatem w mo˙ zliwo´sci doskonałego
przygotowania si˛e przeciwko wszelkim zamysłom wroga.
Gdy skoncentrujesz swoje siły przeciw nieprzyjacielowi, b˛edziesz
mógł zabic´ jego generała z odległos´ci 1 000 li! Znane jest to, jako osia˛gnie˛-
cie pełni swoich mo˙ zliwo´sci w sposób niewymuszony i rozumny.Wdniu,
w którym pikieta armii wroga zaatakuje, zamknij przej´scia graniczne,
zabro´n wydawania paszportów, nie pertraktuj dłu˙ zej z posłami, wy´slij do
wroga fałszywego doradc˛e, aby zniweczy´c jego plany.
Kiedy wróg wykazuje uległo´s´c w pertraktacjach, wykorzystaj to
spiesznie dla zdobycia przewagi. Podsu´n mu co´s, co uwa˙za za warto-
´sciowe i uderz na niego w dniu uprzednio ustalonym, a zachowanym
w tajemnicy.
Taktycznym posunie˛ciem zgodnym z doktryna˛wojenna˛ jest s´ledzenie
sytuacji wroga, aby dobrze wyznaczyc´ dzien´ bitwy. Dlatego ba˛dz´ przebiegły
jak kobieta. Kiedy wróg pozostawi gdzie´s otwarte przej´scie na
swoje terytorium, ba˛dz´ szybki jak jaskółka, a on nie be˛dzie w stanie cie˛
zatrzyma´c.

XII
ATAK OGNIEM
I stnieje pi˛e´c sposobów ataku ogniem: pierwszy – podpalenie obozuja
˛cego wojska; drugi – podpalenie magazynów wroga; trzeci – podpalenie
ekwipunku; czwarty – podpalenie arsenału; pia˛ty – wysłanie
ognistych strzał. Aby wykorzysta´c ogie ´n do ataku, trzeba posłu ˙zy´c si˛e
zaufanym po´srednikiem.
T’SAO T’SAO: W tym celu musisz odszuka´c zdrajców w´sród szeregów
wroga.
CHANG YÜ: Ka˙zdy rodzaj ataku ogniem zale˙zy od pogody.
Materiał palny musi byc´ zawsze pod re˛ka˛.
CHANG YÜ: Łatwopalne materiały oraz przybory do rozpalania,
powinny by´c zawczasu przygotowane.
Istnieje dogodny czas i odpowiednie dni do przeprowadzania ataku
ogniem. „Dogodny czas” oznacza sucha˛, gora˛ca˛ pore˛, „odpowiednie dni”
to te, kiedy ksi˛e ˙zyc znajduje si˛e w konstelacji Strzelca lub Centaura –
wtedy, kiedy wzmagaja˛ sie˛ wiatry.
Atak ogniem wymaga szybkiej reakcji na zmieniaja˛ca˛ sie˛ sytuacje˛.
Kiedy ogie ´n wydostaje si˛e spod palonego obozu wroga, musisz natychmiast
reagowac´. Jes´li jednak wrogie oddziały zachowuja˛ spokój, wstrzymaj
sie˛ i odłóz˙ moment ataku. Kiedy ogien´ osia˛ga szczyt, zacznij działac´ –
je´sli jeste´s w stanie. Je´sli nie mo˙ zesz tego zrobi´c, czekaj. Je ˙ zeli mo˙ zesz
wznieci´c po˙ zar poza obozem wroga, nie musisz czeka´c z atakiem, a ˙z przeniesie
si˛e na jego obóz. Zwró´c tylko uwag˛e, aby wznieci´c ogie ´n w odpowiedniej
porze. Je´sli ogie ´n porwany jest wiatrem, nie atakuj pod wiatr.
Je´sli wiatr wieje przez cały dzie ´ n, to pewnie ucichnie w nocy.
77
78 ROZDZIAŁ XII. ATAK OGNIEM
Armia musi by´c obeznana z pi˛ecioma sposobami ataku ogniem i winna
kierowac´ sie˛ w tym wielka˛ odwaga˛.
Inteligentne oddziały uz˙ywaja˛ ataku ogniem, a te które potrafia˛ uz˙yc´
do ataku potopu sa˛ doprawdy pote˛z˙ne. Woda moz˙ e odcia˛c´ przejs´cie wrogowi,
lecz nie zniszczy jego ekwipunku i or˛e ˙ za.
Bitwy wygrywa sie˛ po to, z˙ eby osia˛gna˛c´ własne cele. Lecz samo
wygranie bitwy, bez wykorzystania do przeprowadzenia własnego planu,
jest tylko straconym wysiłkiem. Dlatego powiedziane jest, ˙ ze o´swieceni
stratedzy układaja˛ plany, a odwaz˙ni generałowie je wykonuja˛.
Je´sli nie le ˙zy to w interesie pa´ nstwa, nie działaj. Je´sli nie przewidujesz
sukcesu, nie u˙zywaj wojska. Je´sli nie jeste´s zagro˙zony, nie podejmuj walki.
Suweren nie powinien powoływa´c armii dlatego, ˙ ze jest rozzłoszczony,
generał nie powinien walczy´c, kiedy jest niespokojny. Człowiek rozzłoszczony
mo˙ ze po chwili by´c z powrotem szcz˛e´sliwy, a podniecony, uciszony.
Pan´ stwo, które zostało wcia˛gnie˛te w wojne˛ z błahego powodu i doznało
kle˛ski, niepre˛dko be˛dzie odbudowane, a polegli z˙ołnierze nie wróca˛ do
z˙ycia. Dlatego os´wieceni stratedzy sa˛ ostroz˙ni, a dobry generał wystrzega
si˛e pochopnego działania. Wtedy pa´nstwo pozostaje bezpieczne, a jego
armia zachowana w cało´sci.
XIII
UZ˙YCIE SZPIEGÓW
J es´li powołana została stutysie˛czna armia i wyprawiona na daleka˛
kampanie˛ wojenna˛, to koszty utrzymania z˙ołnierzy wraz z kosztami
ich ekwipunku wyniosa˛ około 1 000 sztuk złota dziennie. Nalez˙y liczyc´
sie˛ z nieustannym wzburzeniem ws´ród ludnos´ci kraju w zwia˛zku z kampania
˛, a takz˙ e z wyczerpaniem z˙ołnierzy cierpia˛cych z powodu niedogodnos
´ci transportu i znosza˛cych wojenne trudy. Normalne obowia˛zki
siedmiu tysie˛cy gospodarzy wyposaz˙ aja˛cych armie˛ be˛da˛ zakłócone.
T’SAO T’SAO: W dawnych czasach osiem rodów stanowiło wspólnot
˛e. Kiedy jeden z nich wysyłał m˛e˙zczyzn˛e do armii, siedem pozostałych
łoz˙yło na jego utrzymanie. Dlatego, jes´li powołano stutysie˛czna˛
armie˛, obcia˛z˙ało to siedemset tysie˛cy ludnos´ci z kraju.
Ten, kto wszedł w konflikt z wrogiem, cia˛gna˛cy sie˛ wiele lat, i pragnie
rozstrzygna˛c´ go w decyduja˛cej bitwie, a poz˙ ałował z˙ołnierzy, dystynkcji
oraz paru sztuk złota, jest zupełnie pozbawiony wyczucia sytuacji. Pozostaja
˛c w niewiedzy co do aktualnej sytuacji wroga, jest z góry skazany
na kl˛esk˛e. Człowiek taki nie zasługuje na miano prawdziwego dowódcy
i panuja˛cy nie moz˙ e na nim polegac´. Umieje˛tnos´c´ przewidywania jest
przyczyna˛ zwycie˛stw os´wieconego ksie˛cia i ma˛drego dowódcy. Cecha ta
odró˙ znia ich od zwykłych ludzi.
HO YEN-HSI: Rozdział „Ksi˛egi Zasady Chou” zatytułowany „Dowódcy
wojskowi” wymienia po´sród wy˙zszych oficerów „Przywódc˛e
Szpiegów Pa´nstwowych”. Oficer ten prawdopodobnie nadzoruje operacje
szpiegowskie w innych krajach.
To, co nazywane jest „przewiduja˛ca˛wiedza˛”, nie moz˙ e byc´ jakims´ rodzajem
wiedzy duchowej ani pochodza˛ca˛ od bogów, ani tez˙ wiedza˛ przez
79
80 ROZDZIAŁ XIII. UZ˙YCIE SZPIEGÓW
analogi˛e do przeszłych wydarze´ n, ani te ˙z na podstawie spekulacji. Musi
to byc´ konkretna informacja pochodza˛ca od człowieka, który dobrze zna
sytuacj˛e wroga.
Zatem wyró˙ znia si˛e pi˛e´c rodzajów tajnych agentów: agenci narodowi,
wewne˛trzni, podwójni, straceni oraz powracaja˛cy. Jes´li tych pie˛c´ typów
zatrudnianych agentów pracuje w koordynacji i nikt nie zna ich metod
działania, to nazywani sa˛ oni „Doskonała˛ Siecia˛” i znajduja˛ sie˛ pod szczególna
˛ opieka˛władcy.
Agenci narodowi to ci spos´ród ludnos´ci wroga, którzy przeszli na nasza˛
słu ˙zb˛e.
Agenci wewne˛trzni rekrutuja˛ sie˛ spos´ród urze˛dników wroga, których
udaje nam si˛e pozyska´c.
TU MU: Pos´ród klasy urze˛dników zawsze znajduja˛ sie˛ ludzie
skorumpowani, którym pełniony urza˛d spaczył charakter, a takz˙e
inni, którzy do´swiadczyli niesprawiedliwo´sci i zostali skrzywdzeni.
Istnieja˛ rzesze pochlebców i sługusów, którzy poz˙a˛daja˛ bogactw.
Ci, pozostaja˛cy zbyt długo na swych wygodnych stanowiskach,
a takz˙e ci, którzy nie zaje˛li w swoim mniemaniu odpowiadaja˛cego
im urz˛edu oraz ci, których jedynym pragnieniem jest dobrze wykorzysta
´c czas i okoliczno´sci dla spełnienia swych egoistycznych celów,
jak równiez˙ tacy, którzy sa˛ dwulicowi, zmienni, efemeryczni oraz ci,
którzy wcia˛z˙ czekaja˛ na swoja˛ okazje˛. Moz˙esz byc´ pewny, z˙e
wszystkich tych ludzi mo˙zna w tajemnicy pozyska´c na słu˙zb˛e przeciwko
ich pan´ stwu, zapewniaja˛c im godziwe wynagrodzenie w złocie
i jedwabiu. Wtedy mo˙zesz polega´c na realnych informatorach z ich
kraju lub na próbach zniweczenia planów zwróconych przeciw tobie.
Moga˛ takz˙e swobodnie kreowac´ konflikt pomie˛dzy władca˛ a jego doradcami
tak, z˙e nie be˛da˛ oni działac´ w zgodzie.
Agenci podwójni to szpiedzy obcych pa´nstw, których udaje nam si˛e
pozyska´c.
LI CH’ÜAN: Kiedy wróg wysyła szpiegów, aby ´sledzili moje posuni
˛ecia lub starali si˛e je uniemo˙zliwi´c, ja staram si˛e ich przepłaci´c,
a naste˛pnie wysyłam ich z powrotem, w ten sposób czynia˛c z nich
moich agentów.
Agenci straceni, to ci, którzy przesyłaja˛ rozmys´lnie sfałszowane informacje.
81
TU YU: Preparujemy informacj˛e, która jest fałszywa i przekazujemy
je naszym agentom, aby ja˛ przyswoili jako prawdziwa˛. Jes´li szpiedzy
ci znajda˛ sie˛ na terytorium wroga i zostana˛ schwytani, przekazuja˛
fałszywe informacje. Wróg wierza˛c w nie, zachowa sie˛ odpowiednio
do ich tre´sci. Oczywi´scie nasze działanie nie b˛edzie zgodne z tymi
informacjami i po pewnym czasie wróg b˛edzie starał si˛e tych agentów
zgładzi´c.
CHANG YÜ: Podczas panowania aktualnej dynastii, Szef Sztabu
T’sao, pewnego razu darował ˙zycie człowiekowi skazanemu, którego
naste˛pnie w przebraniu mnicha wysłano z bela˛ wosku do kraju Tangutów.
Gdy fałszywy mnich przybył tam, został rozpoznany, schwytany
i uwi˛eziony. Aby si˛e obroni´c powiedział o tajemnym rozkazie
ukrytym w beli wosku. Kiedy wosk został rozci˛ety, Tanguci odczytali
poufny list T’sao zaadresowany na ich Ministra Planów Wojennych.
Władca barbarzy ´nców wpadł we w´sciekło´s´c, skazał na ´smier´c ministra,
a tak˙ze uwi˛ezionego szpiega. List oczywi´scie zawierał fałszywe
informacje, a minister był niewinny. Taka jest idea. Lecz straceni
agenci nie zawsze przeznaczeni sa˛ do jednokrotnego uz˙ycia. Czasem
wysyłam ich do pa´nstwa wroga, aby stworzyli wra˙zenie spokoju,
a nast˛epnie niespodziewanie uderzam.
Agenci powracaja˛cy to ci, którzy po spełnieniu swojej misji w pan´ stwie
wroga powracaja˛ do ojczyzny z odpowiednimi informacjami.
TU YU: Staramy sie˛ wybrac´ ludzi, którzy maja˛ czysty charakter, sa˛
utalentowani, ma˛drzy, zdolni do pozyskania informacji od bliskich
doradców wrogiego władcy lub od członków jego elity. Tym sposobem
s´ledza˛ posunie˛cia wroga i dowiaduja˛ sie˛ o jego planach. Naste˛pnie
wracaja˛ do kraju z prawdziwymi informacjami o stanie wrogiego
pan´ stwa. Dlatego nazywani sa˛ równiez˙ „przez˙ywaja˛cymi agentami”.
TU MU: Sa˛ to ludzie, którzy wyjez˙dz˙aja˛ i wracaja˛ z informacjami.
Jako „przez˙ywaja˛cych” szpiegów musimy zatrudnic´ ludzi, którzy sa˛
inteligentni, a robia˛ wraz˙enie głupców, z pozoru rozmie˛kłych, ale
naprawde˛ twardego charakteru, ludzi, którzy sa˛ gie˛tcy, energiczni,
twardzi i odwaz˙ni, umieja˛cy prowadzic´ konwersacje˛ na wszelkie
tematy, dobrze znosza˛cy niewygody, brud, głód i poniz˙enia.
Spo´sród ludzi armii nikt nie jest tak bliski dowódcy jak poufny agent,
ani te ˙z w nagrodach generał nie jest tak hojny wobec nikogo, jak wobec
zaufanego informatora. Z wojskowych tajemnic z˙ adne nie sa˛ tak dobrze
strzez˙one, jak te dotycza˛ce tajnych planów.
82 ROZDZIAŁ XIII. UZ˙YCIE SZPIEGÓW
MEI YAO-CH’EN: Tajni agenci otrzymuja˛ instrukcje od generała
w jego namiocie i ciesza˛ sie˛ jego zaufaniem.
TU MU: Ich informacje sa˛ szeptane na ucho.
Ten, kto nie jest ma˛dry ani szlachetny, humanitarny i prawy, nie moz˙ e
zatrudnia´c tajnych agentów. Kto nie jest subtelny w rozpoznaniu i delikatny,
nie mo˙ ze dotrze´c do prawdy.
TU MU: Podstawowa˛sprawa˛jest rozszyfrowanie charakteru szpiega,
stwierdzenie czy jest on rzetelny, prawdomówny i inteligentny.
Po upewnieniu si˛e co do tego, mo˙zna go zatrudni´c. Jest wielu takich
agentów, których interesuje jedynie mo˙zliwo´s´c wzbogacenia si˛e, a nie
uzyskanie prawdziwych informacji o sytuacji wroga. Przedstawiaja˛
oni zmy´slone raporty bez pokrycia w rzeczywisto´sci. Nale˙zy wi˛ec
zachowac´ szczególna˛ ostroz˙nos´c´ i podejrzliwos´c´. Jedynie wtedy
mo˙zna rozró˙zni´c prawd˛e od fałszu w ich relacjach i stwierdzi´c co jest
prawdziwe, a co nie.
MEI YAO-CH’EN: Zachowaj wszelkie ´srodki ostro˙zno´sci wobec
powracaja˛cych szpiegów.
Musisz by´c ostro˙ zny! Niezwykle przebiegły!Wka˙zdym kraju pozyskiwani
sa˛ podwójni szpiedzy.
Jes´li plany dotycza˛ce tajnych operacji sa˛ przedwczesne i zostana˛ ujawnione,
tajny agent oraz siatka osób z nim zwia˛zana powinna byc´ stracona.
CHEN HAO: Nalez˙y ich zgładzic´, aby zamkna˛c´ im usta i zapobiec
przenikni˛eciu informacji do obozu wroga.
Zasadniczo odno´snie wojsk, które chcesz zaatakowa´c, miast, które
chcesz oblega´c, ludzi, których chcesz zgładzi´c, musisz zna´c imiona
dowódców garnizonu, oficerów sztabu, od´zwiernych, stra ˙zników bram
oraz straz˙ników obozu. Twoi agenci musza˛ byc´ szczegółowo poinformowani
nawet co do najmniejszych detali.
TU MU: Je´sli masz zamiar przeprowadzi´c ofensyw˛e, powiniene´s zna´c
oficerów powołanych przez wroga. Czy sa˛ oni ma˛drzy czy głupi,
szybcy czy powolni? Je´sli poznasz ich cechy, to mo˙zesz si˛e odpowiednio
przygotowa´c.
Kiedy król pa´nstwa Han wysłał generałów Han Hsin, T’sao T’sao
oraz Kuan Ying, aby zaatakowali armi˛e Wei Pao zapytał ich: „Kto
jest głównodowodza˛cym w pan´ stwie Wei?”. Odpowiedz´ brzmiała:
„Generał Po Chih”. Król powiedział: „To młokos. Ma jeszcze mleko
pod wa˛sem. Nie be˛dzie w stanie pokonac´ armii Han Hsin”. Naste˛pnie
zapytał: „Kto jest dowódca˛ kawalerii?” Odpowiedz´ brzmiała: „Teng
Ching”. Król powiedział: „Jest on synem generała F’eng Wu-che
z kraju Ch’in. Jednak jest zepsuty i nie mo˙ze stawi´c czoła naszemu
dowódcy kawalerii Kuan Ying. A kto jest dowódca˛ piechoty?” Odpowied
´z brzmiała: „Hsiang T’o”. Król powiedział: „Nie jest on partnerem
w walce dla T’sao T’sao. Nie obawiam si˛e o los kampanii”.
W pozyskiwaniu tajnych agentów zasadnicza˛ sprawa˛ jest próba ujawnienia
szpiegów wroga na swoim terytorium i przecia˛gnie˛cia ich na swoja˛
stron˛e. Nale˙zy przekupi´c ich, udzieli´c instrukcji i dobrze o nich zadba´c.
Wten sposób werbowani sa˛podwójni agenci. Za pos´rednictwempodwójnych
agentów werbowani sa˛ narodowi i wewne˛trzni szpiedzy.
CHANG YÜ: Poniewaz˙ podwójni agenci znaja˛ przekupnych urze˛dników
w swoim pa´ nstwie, a tak˙ze tych rozgoryczonych, którzy ´zle
zostali potraktowani przez urza˛d. Ich włas´nie moz˙emy pozyskac´ do
słu˙zby.
Z tego samego powodu agenci straceni wyposa˙ zeni w fałszywe informacje
moga˛ byc´ wysłani, aby rozprzestrzeniac´ je w pan´ stwie wroga.
CHANG YÜ: Podwójni agenci powinni wiedzie´c, jakie argumenty
moga˛ znalez´c´ sie˛ w fałszywych informacjach rozpowszechnianych
przez agentów straconych.
Z tych samych powodów moga˛ byc´ uz˙yci w odpowiednim czasie
agenci powracaja˛cy.
Władca powinien miec´ pełna˛ s´wiadomos´c´, co do działania pie˛ciu rodzajów
szpiegów. Wiedza ta pochodzi głównie od agentów podwójnych
i dlatego zrozumiałe jest, z˙ e ciesza˛ sie˛ oni specjalnymi wzgle˛dami władcy.
W dawnych czasach, do powstania pa´nstwa Yin, przyczynił si˛e agent
I Chih, który wcze´sniej był na usługach pa´nstwa Hsia, a pa´nstwo Chou
urosło w sił˛e, dzi˛eki pozyskaniu Lu Yu, agenta pa´nstwa Yin.
Dlatego tez˙ , tylko os´wiecony władca oraz zacny generał sa˛ w stanie
uz˙yc´ najinteligentniejszych ludzi jako agentów, a z nimi z pewnos´cia˛moga˛
dokonac´ wielkich rzeczy. Tajne plany i operacje sa˛ zasadnicze dla działan´
wojennych, bez nich armia nie mo˙ ze zrobi´c ˙zadnego sensownego ruchu.
CHIA LIN: Armia pozbawiona tajnych agentów jest doprawdy jak
człowiek ´slepy lub głuchy.
83
Dynastia Xia 2100-1600 p.n.e.
Dynastia Shang 1600-1100 p.n.e.
Dyn. Zachodnia Zhou 1100-771 p.n.e
Dynastia Zhou Dyn. Wschodnia Zhou 770-256 p.n.e
OkresWiosen i Jesieni 770-476 p.n.e
Walcza˛ce Królestwa 475-221 p.n.e
Dynastia Qin 221-207 p.n.e.
Dynastia Han Dyn. Zachodnia Han 206 p.n.e.-24 n.e.
Dyn. Wschodnia Han 25-220 n.e.
KrólestwoWei 220-265
Trzy Królestwa Królestwo Shu-Han 221-263
KrólestwoWu 222-280
Dynastia Jin Dyn. Zachodnia Jin 265-316
Dyn. Wschodnia Jin 317-420
Song 420-479
Dynastie Qi 479-502
Południowe Liang 502-557
Dynastie Chen 557-589
Północne Dyn. Północna Wei 368-534
i Południowe Dyn. WschodniaWei 534-550
Dynastie Dyn. Zachodnia Qi 550-557
Północne Dyn. Zachodnia Wei 535-556
Dyn. Północna Zhou 557-581
Dynastia Sui 581-618
Dynastia Tang 618-907
Dyn. Pó´zniejsza Liang 907-923
Dyn. Pó´zniejsza Tang 923-936
Pi˛e´c Dynastii Dyn. Pó´zniejsza Jin 936-946
Dyn. Pó´zniejsza Han 947-950
Dyn. Pó´zniejsza Zhou 951-960
Dynastie Song Dyn. Północna Song 960-1127
Dyn. Południowa Song 1127-1179
Królestwo Mongolskie 1206-1271
Dynastia Yuan 1271-1368
Dynastia Ming 1368-1644
Zachodnie Qing 1644-1911
Tablica XIII.1: Skrócona chronologia dziejów cesarstwa chi ´ nskiego

Sun Tzu - Sztuka Wojny cz.3

ROZDZIAŁ V. SIŁA RAZ˙ENIA
TU MU: Nie oczekuj wypełnienia obowia˛zków od tego, kto jest pozbawiony
talentu.
Kiedy T’sao T’sao zaatakował Chang Lu w prowincji Han Chung,
wystawił generałów Chang Liao, Li Tien oraz Lo Chin aby komenderowali
ponad tysia˛cem ludzi w obronie miasta Ho Fei. T’sao T’sao
wysłał instrukcje do inspektora armii Hsieh Ti i napisał na wierzchu
koperty: „Otworzyc´ tylko wtedy jes´li wywrotowcy powróca˛”.
Wkrótce potem Sun Ch’üan z pan´ stwa Wu z setka˛ tysie˛cy ludzi oblegli
Ho Fei. Generałowie otworzyli koperte˛ z instrukcja˛ i przeczytali:
„Je´sli Sun Ch’üan powróci, generałowie Chang oraz Li powinni wycofa
´c si˛e z walki, miasta powinien broni´c generał Lo. Inspektor armii
nie powinien bra´c udziału w bitwie. Wszyscy pozostali generałowie
powinni zaanga˙zowa´c wroga”. Chang Liao powiedział: „Nasz pan
podró˙zuje daleko. Je´sli b˛edziemy oczekiwa´c na odsiecz, wróg w tym
czasie mo˙ze nas zniszczy´c, dlatego instrukcja powiada, ˙ze zanim wróg
si˛e skoncentruje, powinni´smy nagle zaatakowa´c w celu st˛epienia jego
ostrzy i utrzymania morale naszych oddziałów. Dopiero wtedy mo-
˙zemy obroni´c miasto. Od tego jednego ruchu zale˙zy zwyci˛estwo lub
pora˙zka”. Li Tien oraz Chang Liao wycofali si˛e z linii ataku, natarli
na wroga, morale armii pa´nstwa Wu zostało utrzymane. Nast˛epnie
powrócili, aby pozostałe oddziały bronia˛ce miasta poczuły sie˛ bezpieczne.
Sun Ch’üan napierał na mury miasta przez dziesi˛e´c dni,
lecz nie mógł zdoby´c miasta i wycofał si˛e. Historyk Sun Sheng tak
skomentował te wydarzenia: „Wojna jest polem do oszustw, tak jak
w przypadku obrony Ho Fei, której utrzymanie wisiało na włosku.
Jes´li ktos´ polega jedynie na odwaz˙nych oficerach, kochaja˛cych walke˛,
mo˙ze popa´s´c w kłopoty. Je´sli za´s pokłada zaufanie w tych rozwa˙znych,
to ich serca pełne obaw moga˛wywies´c´ go z opałów”.
CHANG YÜ: Metoda awansowania ludzi polega na tym, aby odpowiednio
umies´cic´ rozsa˛dnych i głupców, ma˛drych i odwaz˙nych.
Nalez˙y przydzielic´ im zadania tam, gdzie be˛da˛ mogli sie˛ z nich
wywia˛zac´. Nie nalez˙y angaz˙owac´ ludzi do działan´ , do których sie˛
nie nadaja˛. Dobieraj ich odpowiednio do ich zdolnos´ci i moz˙liwos´ci
wykonania powierzonych zada´ n.
Ten, kto analizuje sytuacj˛e, u˙zywa oddziałów tak, jak ten, który stacza
po zboczu wielkie kłody lub kamienie. Natura grubych kłód lub głazów
jest taka, z˙ e na płaskim terenie sa˛ nieruchome, zas´ na pochyłos´ci same staczaja
˛ sie˛. Jes´li napotkaja˛ wyste˛p zatrzymuja˛ sie˛, jes´li zbocze jest strome
37
i gładkie tocza˛ sie˛ dalej z impetem. Dlatego energia dobrze dowodzonych
oddziałów, moz˙ e byc´ porównana do energii głazów, które staczaja˛
si˛e z wyniosłych gór.
TU MU: Tym sposobem ktos´ moz˙e uz˙ywac´ niewiele siły, a osia˛gna˛c´
wielki efekt.
CHANG YÜ: Li Ching powiedział: „Na wojnie mo˙zna spotka´c si˛e
z trzema rodzajami sytuacji:
1) kiedy generał jest zadowolony, ˙ze zarówno wróg jak i jego oficerowie
rwa˛ sie˛ do walki, a ich ambicje sie˛gaja˛ szczytów, niby najlz˙ejsze
obłoki; ich temperament przypomina huragan; jest to sytuacja odpowiedniego
morale armii;
2) kiedy jeden człowiek mo˙ze broni´c górskiej przeł˛eczy tak jak borsuk
swej nory lub pies swej budy; moz˙e wtedy przeciwstawic´ sie˛ tysia˛com
wrogów. Sytuacja ta zale˙zy te˙z od terenu;
3) kiedy kto´s naciera, gdy wróg jest w odwrocie, osłabiony, wygłodniały
i zm˛eczony lub gdy jego obóz nie jest umocniony, lub gdy jego
armia przeprawia si˛e przez rzek˛e. Sytuacja taka zale˙zy od stanu
wroga.”
Dlatego uz˙ywaja˛c oddziałów musisz dokładnie rozpatrzyc´ sytuacje˛,
tak jak gracz, który uderzaja˛c mocno piłka˛ o s´ciane˛ musi byc´ przygotowany
na jej silne odbicie. Przyło˙zona siła mo˙ze by´c niewielka,
a skutek ogromny.

VI
SIŁA I SŁABO´S
´C
Zazwyczaj ten, kto pierwszy zajmuje pole bitwy i tam oczekuje wroga,
jest w lepszej sytuacji ni ˙z ten, kto pó´zniej wkracza na scen˛e i rusza do
walki. Dlatego biegli w wojennym rzemios´le wpuszczaja˛ wroga na pole
bitwy, a nie sa˛ tam przez niego spychani. Ten, kto jest w stanie wpus´cic´
wroga na swój teren, czyni to uste˛puja˛c mu pola. Ten, kto umie przeciwstawi
´c si˛e sile wroga, atakuje pierwszy.
TU YU: Je´sli jeste´s w stanie utrzyma´c wszystkie wa˙zne strategicznie
punkty na swoich drogach, mo˙zesz nie obawia´c si˛e, ˙ze wróg wkroczy.
Dlatego Mistrz Wang powiedział: „Kiedy kot siedzi przed szczurza˛
dziura˛, dziesie˛c´ tysie˛cy szczurów nie moz˙e wyjs´c´ na zewna˛trz. Kiedy
tygrys strze˙ze brodu, dziesi˛e´c tysi˛ecy jeleni nie mo˙ze si˛e przeprawi´c”.
Kiedy wróg jest w lepszej sytuacji, musisz go niepokoi´c. Kiedy jest
wypocz˛ety i dobrze od˙zywiony, musisz go osłabi´c. Kiedy wypoczywa,
zmu´s go do ruchu. Pojaw si˛e w miejscu, które musi przekroczy´c i zaatakuj
z ukrycia, wtedy kiedy on si˛e tego nie spodziewa. Mo˙ zesz ´smiało przemaszerowa
´c 1 000 li bez zm˛eczenia, poniewa˙z poruszasz si˛e tam, gdzie nie
ma niebezpiecze ´ nstwa.
T’SAO T’SAO: Poruszaj si˛e tam, gdzie jest luka. Tam uderzaj i odetnij
odwrót. Zawsze uderzaj we wroga niespodziewanie.
Musisz mie´c pewno´s´c, ˙ ze uderzasz w miejscu najsłabszej obrony
a takz˙ e, z˙ e pozycje twojej obrony sa˛nie do zdobycia. Dlatego wróg nie potrafi
si˛e obroni´c przed tym, kto jest biegły w ataku, a tak ˙ ze nie jest w stanie
zaatakowa´c tego, kto jest biegły w obronie. Doskonały ekspert walki jest
subtelny i niesubstancjonalny, nie zostawia ´sladów, jest tajemniczy i bezszelestny.
Dlatego po mistrzowsku panuje nad ruchami przeciwnika.
39
40 ROZDZIAŁ VI. SIŁA I SŁABO´S
´C
HO YEN-HSI: Sprawiam, z˙e przeciwnik postrzega moja˛ siłe˛ jako
słabos´c´, a moja˛ słabos´c´ traktuje jako potencjał mojej siły. Ja zas´ powoduj
˛e, ˙ze jego siła przechodzi w słabo´s´c i oczekuj˛e na odpowiedni
moment do ataku. Zacieram swoje s´lady, tak z˙e nikt nie moz˙e za mna˛
poda˛z˙yc´. Zachowuje˛ cisze˛ i nikt nie moz˙e mnie usłyszec´.
Ci, niezachwiani w natarciu, wkraczaja˛ tam gdzie pozycje wroga sa˛
najsłabsze; ci, których nie moz˙na zatrzymac´ w odwrocie, poruszaja˛ sie˛ tak
szybko, ˙ ze nikt ich nie zatrzyma.
CHANG YÜ: Przybywaj szybko jak wiatr, poruszaj sie˛ z szybkos´cia˛
´swiatła.
Kiedy chc˛e wyda´c bitw˛e, nieprzyjaciel, nawet osłoni˛ety grubym
murem i wysoka˛ palisada˛, nie ma innego wyjs´cia, jak przyja˛c´ wyzwanie.
Dlatego te ˙z atakuj˛e jego mocno bronione pozycje, aby sprowokowa´c go
do walki. Kiedy zas´ chce˛ unikna˛c´ walki, moge˛ łatwo obronic´ sie˛ przez
rozcia˛gnie˛cie linywpoprzek traktówwioda˛cych domojego obozu.Wtedy
wróg niemoz˙ emnie swobodnie zaatakowac´, poniewaz˙ z cała˛ siła˛niemoz˙ e
uda´c si˛e tam, gdzie sobie tego ˙zyczy.
TU MU: Chu-ko Liang rozbił obóz w Yang P’ing i wydał rozkaz generałowi
Wie Yen oraz innym generałom, aby poła˛czyli siły i poda˛z˙yli
na wschód. Sam pozostawił tylko 10 000 ludzi, aby bronili miasta,
wtedy gdy b˛edzie oczekiwał na wie´sci z pola bitwy. Ssu-ma powiedział:
„Chu-ko Liang jest w mies´cie, jego oddziały sa˛ nieliczne, nie
jest zbyt silny, jego oficerowie i generałowie stracili ducha”. W tym
czasie duch dowódców Chu-ko Lianga był silny jak zwykle. Generał
zarza˛dził, aby oddziały złoz˙yły flagi i proporce, uciszyły be˛bny, nie
zezwalał na opuszczanie obozu komukolwiek. Otworzył cztery bramy
miasta i opró˙znił ulice. Ssu-ma wyczuł zasadzk˛e i wyprowadził spokojnie
swa˛ armie˛ w Północne Góry. Chu-ko Liang zwracaja˛c sie˛ do
swojego oficera sztabowego stwierdził: „Ssu-ma pomy´slał, ˙ze zastawiłem
na niego pułapk˛e i wycofał si˛e w góry”. Ssu-ma du˙zo pó´zniej
dowiedział si˛e, jaka była prawdziwa sytuacja i nie mógł od˙załowa´c
swego posuni˛ecia.
Je´sli jestem w stanie prowokowa´c posuni˛ecia wroga, a ukrywam swoje
posuni˛ecia, mog˛e si˛e skoncentrowa´c, a wróg musi si˛e podzieli´c. Je´sli ja
si˛e koncentruj˛e, kiedy on si˛e rozprasza, mog˛e u˙zy´c całej swojej siły, ˙zeby
zaatakowac´ jego pozycje. W ten sposób uzyskuje˛ miaz˙dz˙ a˛ca˛ przewage˛.
Jes´li be˛de˛ mógł wie˛kszos´cia˛ zaatakowac´ garstke˛ wroga na wydzielonej
przestrzeni, wtedy zap˛edz˛e go w kozi róg.
41
TU MU: Czasem u˙zywam lekkich oddziałów i energicznych je´zd´zców,
aby uderzy´c, gdy wróg jest nieprzygotowany. Czasem u˙zywam
silnych zaprze˛gów wołów i cie˛z˙kich wozów bojowych, aby zaja˛c´
mocna˛ pozycje˛. Moge˛ spowodowac´, z˙e załamie sie˛ lewe skrzydło jego
obrony lub omijam uderzenie jego prawego skrzydła, ukazuj˛e si˛e od
frontu tylko po to, aby skuteczniej natrze´c na tyły. W ´swietle dnia
niepokoj˛e go ruchem flag i proporców, w nocy głosem b˛ebnów
i cymbałów. Wtedy w pomieszaniu i l˛eku wróg rozdziela swe siły,
aby odpowiednio do słyszanych sygnałów przygotowa´c si˛e do obrony.
Wróg nie powinien wiedzie´c, w którym miejscu zamierzam wyda´c
bitwe˛. Jes´li tego nie wie, musi przygotowac´ sie˛ na nia˛w wielu miejscach,
zatem je´sli jest rozstawiony w wielu miejscach tam, gdzie mam zamiar
uderzy´c, nie napotkam wielkiego oporu. Je´sli umocni si˛e na froncie, jego
tyły be˛da˛ słabe. Jes´li dobrze osłoni tyły, ucierpi na tym front armii. Jes´li
przygotuje dobrze prawe skrzydło, lewe b˛edzie osłabione, je´sli umocni
lewe, to na prawym skrzydle napotkam słaby opór. Je´sli b˛edzie starał si˛e
dobrze przygotowac´ cała˛ linie˛ obrony, wtedy na całej linii be˛dzie osłabiony.
CHANG YÜ: Wróg nie jest w stanie odgadna˛c´, doka˛d udały sie˛ moje
wozy, gdzie skierowała si˛e moja kawaleria, gdzie moje oddziały rozstawiły
szyki. Dlatego musi rozdzieli´c si˛e i rozstawi´c lini˛e, aby obroni´c
kaz˙da˛ pozycje˛. W konsekwencji jego siła be˛dzie rozproszona i osłabiona
tak, ˙ze tam, gdzie mam zamiar uderzy´c, mog˛e u˙zy´c du˙zej siły
przeciwko nielicznym obro´ncom.
Ten, kto ma niewielka˛ armie˛, musi obawiac´ sie˛ ataku wroga. Zas´ ten,
kto dysponuje liczna˛ armia˛, zmusza wroga do umocnienia sie˛. Jes´li ktos´
wie, gdzie i kiedy zostanie wydana bitwa, jego oddziały moga˛ bez
przerwy maszerowa´c 1 000 li i spotka´c si˛e na umówionym miejscu. Je´sli
nie zna ani miejsca, ani czasu bitwy, prawe skrzydło jego armii nie mo˙ ze
zabezpieczy´c lewego, a lewe prawego. Nie jest on w stanie osłoni´c tyłów,
ani umocnic´ sie˛ od frontu. Tym bardziej, jes´li oddziały sa˛ od siebie oddalone
o dziesia˛tki li, a choc´by nawet o dystans kilku li.
TU YU: Dlatego biegli w sztuce wojennej wiedza˛, gdzie i kiedy be˛dzie
wydana bitwa. Wytyczaja˛ droge˛ i zapisuja˛ date˛ bitwy. Odpowiednio
dziela˛ armie˛ i maszeruja˛ na miejsce spotkania w oddzielnych kolumnach.
Ci, którzy sa˛ bardziej oddaleni (od miejsca bitwy) wyruszaja˛
pierwsi , ci którzy sa˛bliz˙ej, wyruszaja˛póz´niej. Działaja˛c w ten sposób
spotkanie oddziałów maszeruja˛cych z odległos´ci 1 000 li odbe˛dzie sie˛
w tym samym czasie. Przypomina to schodzenie si˛e ludzi na jarmark.
42 ROZDZIAŁ VI. SIŁA I SŁABO´S
´C
Chocia˙z rozpoznałem oddziały pa´nstwa Yüeh jako liczne, jaki po˙ zytek
mo˙ ze by´c z ich doskonało´sci wobec kl˛eski? W ten sposób ukazałem
drog˛e do zwyci˛estwa. Chocia˙z wróg jest liczny, mog˛e zapobiec jego gotowos
´ci do ataku. Dlatego uprzedzaja˛c plany wroga, dobieram te˛ strategie˛,
która b˛edzie skuteczna. Zmuszam go do wykonania pierwszego ruchu
i w ten sposób rozpoznaj˛e zasad˛e jego działania. Staram si˛e kierowa´c jego
działaniem i zmusi´c go do wydania bitwy w okre´slonym miejscu.Wypróbuj
wroga i przekonaj sie˛ o jego mocnych i słabych punktach. Najwyz˙ sza˛
sztuka˛ jest nie ujawniac´ ani jednego ruchu własnych oddziałów. Wtedy
ani szpiedzy, ani me˛drcy nie moga˛ doradzic´ wrogowi włas´ciwego planu
działania. W zale ˙zno´sci od wielko´sci mojej armii układam plan zwyci˛estwa,
chocia ˙z przewaga liczebna nie mo˙ ze go zapewni´c. Chocia˙z wszyscy
moga˛ dostrzec zewne˛trzne okolicznos´ci, nikt oprócz mnie nie powinien
rozumiec´ sposobu, w jaki zwycie˛z˙ am. Dlatego po osia˛gnie˛ciu zwycie˛stwa
nie powtarzam tej samej taktyki, lecz w nast˛epnej walce odpowiadam na
zaistniałe okoliczno´sci.
Armia moz˙ e byc´ porównana do płyna˛cej rzeki, bo tak jak rzeka omija
wyniosłos´ci i spływa w doliny, armia unika konfrontacji z siła˛ i uderza
tam, gdzie napotyka słaby opór. Tak jak woda, która przybiera form˛e podłoz
˙ a, na którym sie˛ rozlewa, armia działa zgodnie z sytuacja˛wytworzona˛
przez wroga. Tak jak woda nie posiada swojej formy, sytuacja wojenna nie
posiada ustalonych prawideł. Dlatego ten mo˙ ze by´c uwa˙zany za geniusza
kto potrafi osia˛gac´ zwycie˛stwo, przystosowuja˛c swoja˛ taktyke˛ do okoliczno
´sci, które stwarza wróg. Po´sród pi˛eciu elementów natury, ˙zaden stan
nie dominuje, po´sród czterech pór roku, ˙zadna nie jest ostatnia, po´sród
dni niektóre sa˛długie, a niektóre krótkie, ksie˛z˙yc to przybiera, to znów go
ubywa.
VII
SZTUKA OSIA˛GANIA PRZEWAGI
Kiedy armia jest gotowa, generał otrzymuje od suwerena nakaz obj˛ecia
dowództwa. Generał mobilizuje ludzi i uzbraja oddziały. Doprowadza
do uporza˛dkowania armii w harmonijna˛ całos´c´ i wyznaczamiejsce
obozu.
LI CH’ÜAN: Posiadaja˛c mandat dowodzenia, spełnia w s´wia˛tyni
obrz˛ed na rzecz zwyci˛estwa, jak równie˙z pełen czci rozwa˙za mo˙zliwo
´s´c kl˛eski, je´sli jest przeznaczona przez Niebo.
Sztuka prowadzenia armii jest bardzo trudna. Trudno´s´c polega na tym,
z˙ e kre˛ta˛droge˛ nalez˙y uczynic´ prosta˛, a niepowodzenie obrócic´ w korzys´c´.
Wioda˛c armie˛ kre˛ta˛ droga˛ moz˙na zwodzic´ wroga wabia˛c go w pułapki.
Jes´li dowódca tak poste˛puje, moz˙ e wyprzedzic´ wroga przybywaja˛c
wczes´niej nawyznaczonemiejsce bitwy. Kto potrafi tak uczynic´, poja˛ł strategie
˛ działania wprost i nie wprost, w celu osia˛gnie˛cia przewagi.
T’SAO T’SAO: Zrób wra˙zenie, ˙ze jeste´s mocno oddalony. Mo˙zesz
wyruszy´c pó´zniej ni˙z przeciwnik, je´sli potrafisz dobrze oszacowa´c
odległos´c´ i wyznaczyc´ dogodna˛marszrute˛.
TU MU: Ten, kto chce uzyskac´ przewage˛, wybiera kre˛ta˛ droge˛, ale
czyni ja˛ dogodna˛ i krótka˛. Niedogodnos´ci umie zamienic´ w przewage˛.
Potrafi zmyli´c i ogłupi´c przeciwnika. Sprawia, ˙ze ten si˛e opó´znia
i ocia˛ga, gdy on sam spiesznie wyrusza na miejsce przeznaczenia.
Przewaga, jak i niebezpieczen´ stwo stale towarzysza˛ ruchom wojsk.
T’SAO T’SAO: Ktos´ doskonale wyc´wiczony wycia˛gnie z tego korzys´c´.
Je´sli brak mu praktyki mo˙ze znale´z´c si˛e w niebezpiecze ´ nstwie.
43
44 ROZDZIAŁ VII. SZTUKA OSIA˛GANIA PRZEWAGI
Ten, kto angaz˙uje cała˛ armie˛ w celu uzyskania przewagi nad wrogiem,
moz˙ e jej nie osia˛gna˛c´. Jes´li rozbija obóz pewien swej przewagi, moz˙ e zbyt
szybko wyczerpa´c zapasy.
TU MU: Jes´li ktos´ podróz˙uje z całos´cia˛ zapasów, be˛dzie poruszał sie˛
powoli i moz˙e nie osia˛gna˛c´ przewagi. Z drugiej strony, jes´li pozostawi
zapasy i przys´pieszy marsz, zabieraja˛c tylko lekkie zapasy, istnieje
obawa, ˙ze je straci.
Czasem dzieje si˛e tak, ˙ ze je´sli kto´s pozostawi ci˛e ˙ zkie uzbrojenie i maszeruje
szybko, pokonuja˛c 100 li w połowie normalnego czasu, nie zatrzymuja
˛c sie˛ ani w dzien´ , ani w nocy, moz˙ e utracic´ trzech dowódców. Moga˛
oni zosta´c schwytani przez szybkie oddziały wroga. Dlatego l ˙ zejsze oddziały
powinny wyruszac´ pierwsze, a cie˛z˙ sze i powolniejsze moga˛ poda˛-
z˙ ac´ za nimi, lecz nawet stosuja˛c te˛ zasade˛, tylko 1/10 armii moz˙ e przybyc´
na miejsce bitwy.
TU MU: Normalnie armia pokonuje odległos´c´ 30 li w cia˛gu dnia, co
stanowi jeden etap. Forsownym marszem mo˙ze pokona´c dwa etapy
w cia˛gu jednego dnia. Moz˙na pokonac´ dystans 100 li maszeruja˛c bez
spoczynku dzie ´n i noc. Je´sli marsz jest kontynuowany w ten sposób,
niektóre oddziały moga˛ wpas´c´ w niewole˛. Sun Tzu przestrzega, z˙e
podczas forsownego marszu na miejsce bitwy mo˙ze dotrze´c tylko 1/10
całej liczby armii. Mo˙ze te˙z mie´c na my´sli sytuacj˛e, w której dowódca,
w celu uzyskania przewagi wybiera co dziesia˛tego, odpornego
na trudy z˙ołnierza z całej armii i z taka˛ siła˛ pospiesza naprzód, aby
zaja˛c´ dogodna˛ pozycje˛, reszte˛ armii ukrywaja˛c w niewielkim dystansie
i odwodzie. Zatem z dziesie˛ciu tysie˛cy z˙ołnierzy, jedynie tysia˛c
moz˙e stana˛c´ u celu. Odwody powinny doła˛czac´ stopniowo: niektóre
pó´znym ranem, niektóre dopiero po południu, tak, aby nikt nie pozostał
w tyle i doła˛czył do tych, którzy go wyprzedzili. Taki pos´pieszny
marsz musi by´c bezszelestny. W celu uzyskania przewagi powinien
mie´c na celu zaj˛ecie punktu wa˙znego strategicznie. Wtedy nawet
tysia˛c wojowników be˛dzie w stanie go obronic´ w czasie, kiedy pozostałe
oddziały be˛da˛ do nich doła˛czac´.
W forsownym marszu na dystans 50 li moz˙ e zgina˛c´ dowódca cie˛z˙kich
wozów, mo˙ ze si˛e te ˙z zdarzy´c, ˙ ze przetrwa tylko połowa armii. W marszu
na odległo´s´c trzydziestu li, w trudnej sytuacji mo˙zna utraci´c 1/3 armii.
Oznacza to, ˙ ze armia która pozostawiła ci˛e ˙ zki sprz˛et, mo˙ ze te ˙z utraci´c zapasy
˙zywno´sci.
45
LI CH’ÜAN: Zapory z z˙elaznych s´cian nie sa˛ tak waz˙ne jak ziarno
i zapasy po˙zywienia.
Ci, którzy nie znaja˛ warunków górskich i lasów, niebezpiecznych
przełe˛czy, podmokłych ła˛k i bagien – nie powinni zajmowac´ sie˛ prowadzeniem
wojsk. Ci, którzy nie uz˙ywaja˛ miejscowych przewodników, nie
be˛da˛w stanie uzyskac´ korzystnej pozycji w nieznanym terenie.
TU MU: Ksi˛ega „Kuan Tzu” powiada: „Dowódca musi przede wszystkim
zapoznac´ sie˛ z mapa˛ terenu, z której dowie sie˛ o niebezpiecznych
miejscach dla prowadzenia wozów bojowych i transportowych,
gdzie znajduje sie˛ bród na rzece, wa˛wozy strategiczne, waz˙niejsze
rzeki, umiejscowienie wzgórz i pagórków, rozpadlin, lasów, bagien
porosłych trzcina˛. Winien równiez˙ poznac´ odległos´ci dróg, rozmiary
miast i miejscowos´ci, miasta przygraniczne, a takz˙e, gdzie znajduja˛
sie˛ owocuja˛ce sady.Wszystko to musi byc´ poznane, jak równiez˙ aktualnie
powstaja˛ce i zanikaja˛ce przeszkody w terenie.Wszystkie te fakty
generał powinien zachowa´c w pami˛eci, tylko wtedy nie utraci przewagi
w terenie”.
Li Ching powiedział: „Powinni´smy wybra´c najodwa˙zniejszych oficerów
oraz tych o najwy˙zszej inteligencji i rozwadze, u˙zy´c miejscowych
przewodników. Nale˙zy w tajemnicy przekroczy´c góry i bezszelestnie
przemierzyc´ lasy, zacieraja˛c za soba˛ s´lady. Czasem uz˙ywamy tresowanych
zwierza˛t, aby nas´ladowały ruchy wojsk lub wypuszczamy
tresowane ptaki z przytwierdzonymi naszymi kapeluszami, podczas
gdy sami pozostajemy w doskonałym ukryciu. Nast˛epnie uwa˙znie
nasłuchujemy odległych dz´wie˛ków, wyte˛z˙amy wzrok, aby przenikna˛c´
przestrze ´ n.Wyostrzamy zmysły, aby w por˛e uprzedzi´c niebezpiecze ´nstwo.
Obserwujemy ruch powietrza i ´slady na dnie potoków, aby przekona
´c si˛e, czy wróg nie przeprawiał si˛e w tym miejscu. ´ Sledzimy
ruchy wierzchołków młodych drzew, które mogłyby wskaza´c przybycie
wroga.”
HO YEN-HSI: Po zapoznaniu sie˛ z instrukcjami dotycza˛cymi przeprowadzania
armii, zagł˛ebiamy si˛e w nieprzyjazny kraj. Nasza kultura
nie miała tu dost˛epu, a porozumienie jest niemo˙zliwe. Nara-
˙zeni na wpadni˛ecie w pułapk˛e, czy˙z to wszystko nie jest trudne?
Jes´li przybe˛de˛ z niewielka˛ armia˛, wróg moz˙e rozbic´ ja˛w sposób zdradziecki.
Sytuacja atakuja˛cego i bronia˛cego sie˛ jest skrajnie odmienna.
Tym bardziej, gdy wróg koncentruje si˛e na obronie i u˙zywa wielu
myla˛cych wybiegów. Jes´li nie mamy dobrego planu, gubimy sie˛
46 ROZDZIAŁ VII. SZTUKA OSIA˛GANIA PRZEWAGI
w domysłach. Odwa˙zne rzucenie si˛e naprzód na spotkanie niebezpiecze
´nstwa mo˙ze spowodowa´c kl˛esk˛e lub wpadni˛ecie w zasadzk˛e. Maszeruja
˛c „na os´lep” naraz˙amy sie˛ na niespodziewana˛ potyczke˛. Gdy
zatrzymamy sie˛ na noc, niepokoja˛ nas fałszywe alarmy, jes´li pospieszamy
nieprzygotowani, nara˙zamy si˛e na pułapki. Przypomina to
prowadzenie armii pszczół i tygrysów w krainie ´smierci. Jak mo˙zemy
poradzic´ sobie z umocnieniami sporza˛dzonymi przez buntowników
lub wykurzy´c ich z kryjówek? Dlatego te˙z, w kraju wroga: góry, rzeki,
wzniesienia, pagórki i doliny traktujemy jak punkty strategiczne,
z których mo˙zemy si˛e broni´c, za´s lasy, zaro´sla, krzaki i wyniosłe trawy
moga˛ posłuz˙yc´ nam za kryjówke˛. Odległe drogi i s´ciez˙ki, rozmiary
miast i miejscowo´sci, odległo´sci z wioski do wioski, rozpadliny czy
usta˛pienia terenu, głe˛bokos´c´ rowów nawadniaja˛cych, połoz˙enie
spichlerzy, rozmiar armii przeciwnika, rodzaj jego uzbrojenia –
wszystko to musi by´c w pełni poznane. Wtedy dopiero mo˙zemy opanowa
´c wroga i wzgl˛ednie łatwo go pochwyci´c.
Wojna jest sztuka˛wprowadzania wroga w bła˛d. Poruszaj sie˛ naprzód,
a jes´li masz przewage˛, wykorzystuj szanse˛ zawarta˛ w danej sytuacji, odpowiednio
rozpraszaja˛c i koncentruja˛c swoje siły. Uderzaja˛c, ba˛dz´ szybki
jak wiatr, a w powolnym marszu statyczny niby wielki las. Robia˛c wypad
i penetruja˛c teren ba˛dz´ szybki jak ogien´ , gdy sie˛ zatrzymasz ba˛dz´ nieruchomy
jak góra. Ba˛dz´ zmienny jak płyna˛ce chmury, a gdy trzeba szybki jak
błyskawica. Kiedy grabisz kraj wroga, podziel swoje siły, je´sli go podbijesz,
sprawiedliwie rozdziel zyski. Rozwa˙z sytuacj˛e i wtedy dopiero
działaj. Ci, którzy znaja˛ sztuke˛ prawidłowego manewru w celu uzyskania
przewagi, zostana˛ zwycie˛zcami.
„Ksie˛ga Zarza˛dzania Armia˛” powiada: „Jes´li głos niknie w bitewnym
zgiełku, uz˙ywane sa˛ gongi i be˛bny. Jes´li oddziały w bitwie nie moga˛ dokładnie
sie˛ rozpoznac´, uz˙ywane sa˛ proporce i flagi”. Gongi i be˛bny, proporce
i flagi sa˛ przeznaczone do oznaczenia oddziałów. Jes´li oddziały
moga˛ sie˛ w ten sposób porozumiewac´, to odwaz˙ni wojownicy nie be˛da˛
wysuwa´c si˛e zanadto naprzód, ani te ˙z tchórzliwi pozostawa´c w tyle.
Zwia˛zane to jest ze sztuka˛ prowadzenia ataku.
TU MU: „Prawo Wojenne” ustanawia: „Ci, którzy chca˛ wyprzedzic
´ szyki oraz ci, którzy chca˛ zrejterowac´, be˛da˛ s´cie˛ci”. Kiedy generał
Wu Ch’i walczył przeciwko pa´nstwu Ch’ing znalazł si˛e oficer,
który przed bitwa˛nie potrafił pows´cia˛gna˛c´ swego zapału.Wyprzedził
szyki, wpadł w szeregi wroga i galopuja˛c powrócił z dwoma głowami
u siodła. Wu Ch’i rozkazał go s´cia˛c´. Komisarz armii bronia˛c oficera
47
zwrócił si˛e tymi słowy do generała: „To jest zdolny oficer, nie powiniene
´s go u´smierca´c”.Wu Ch’i odparł: „Nie zaprzeczam jego zdolno-
´sciom, lecz jest on nieposłuszny”. Egzekucja została wykonana.
Aby oznaczy´c skrzydła i utrzyma´c komunikacj˛e ze swymi oddziałami
noca˛, walcza˛ce strony uz˙ywaja˛ wielu tra˛b i be˛bnów, a za dnia flag i proporców.
TU MU: Tak, jak wie˛ksze formacje zawieraja˛ w sobie mniejsze, tak
wie˛ksze obozy zawieraja˛szereg mniejszych. Oddział wozów, cie˛z˙kiego
sprze˛tu, prawe i lewe skrzydło armii maja˛ swoje obozy. Sa˛ one uformowane
w okra˛g, podzielony na kwatery, w centrum tego kre˛gu znajduje
sie˛ namiot głównodowodza˛cego. Wszystkie podobozy stykaja˛ sie˛
w pobliz˙u centrum okre˛gu, tak, z˙e cały obóz noca˛ przypomina
gwiezdna˛ konstelacje˛ Pi Lei (Alfa Centaura). Dystans pomie˛dzy
dwoma podobozami nie wi˛ekszy ni˙z sto pr˛etów, a nie mniejszy ni˙z
pi˛etna´scie pr˛etów. Utworzone pomi˛edzy nimi drogi i przej´scia, umo˙zliwiaja
˛ przemarsz oddziałów. Umocnienia obozu ła˛cza˛ sie˛ ze soba˛ poprzecznymi
belkami, tak ˙ze ka˙zde z nich broni cz˛e´sciowo dost˛epu do
sa˛siedniego. Na przecie˛ciu wszystkich dróg w obozie, wzniesiony jest
niewielki fort, na szczycie którego noca˛ płonie ogien´ . Wewna˛trz tego
ziemnego fortu wydra˛z˙one sa˛ tunele, którymi przedostaja˛ sie˛ straz˙-
nicy. Po zapadni˛eciu zmroku, kiedy stra˙znik słyszy głosy b˛ebnów dochodza
˛ce z czterech stron obozu, zapala ogien´ na z˙elaznym ruszcie,
na szczycie fortu. Dzi˛eki temu, je´sli wróg zaatakuje w nocy, mo˙ze by´c
zauwaz˙ony. U wszystkich bram obozu znajduja˛ sie˛ latarnie tak, z˙e
wróg nie wie, czy lepiej zaatakowa´c ze wschodu, z zachodu, z północy
czy południa. Je´sli stra˙z dostrze˙ze wroga, daje sygnał b˛ebnem
dobrze słyszalnym w centrum obozu (w miejscu dowodzenia), a tak˙ze
we wszystkich podobozach. Kaz˙da cze˛s´c´ obozu ma obowia˛zek odpowiedziec
´ na ten sygnał. Noca˛wszystkie latarnie mocno s´wieca˛, tak, z˙e
jest tu jasno jak w dzien´ . Wieczorem, kiedy dowódcy straz˙y zamkna˛
wszystkie bramy, pilnie wypatruja˛, czy nie nadcia˛ga nieprzyjaciel.
Ka˙zda brama jest na noc mocno zaparta skrzy˙zowanymi belkami.
Nasza˛ jedyna˛ obawa˛ jest uderzenie wroga w nocy, jes´li jednak zaatakuje
– mo˙ze by´c pewien, ˙ze b˛edzie odparty.
Jest mo˙ zliwe, ˙ ze armia straci ducha, a jej dowódca odwag˛e.
HO YEN-HSI: Wu Ch’i powiedział: „Odpowiedzialno´s´c za powodzenie
miliona ludzi na wojnie zale˙zy od jednostki. Dowódca mo˙ze
w nich wyzwoli´c ducha zwyci˛estwa”.
48 ROZDZIAŁ VII. SZTUKA OSIA˛GANIA PRZEWAGI
MEI YAO-CH’EN: Je´sli armia straci morale, mo˙ze równie˙z upa´s´c
duch dowódcy.
CHANG YÜ: To serce okres´la mistrzostwo dowódcy. Porza˛dek i pomieszanie,
odwaga i tchórzostwo sa˛ to przymioty serca. Dlatego ktos´
biegły w pokonywaniu wroga doprowadza go do pasji, tym osłabia go
i dopiero wtedy uderza. Próbuje go rozw´scieczy´c, zmyli´c, doprowadzi
´c do l˛eku. W ten sposób osłabia serce przeciwnika i jego zdolno´s´c
planowania.
Wczes´nie rano duch jest rzes´ki, w cia˛gu dnia traci wigor, a wieczorem
mys´li powracaja˛do swojej siedziby. Dlatego biegli w wojennym rzemios´le
unikaja˛ zetknie˛cia z wrogiem, kiedy ten jest pełen wigoru, atakuja˛wtedy,
kiedy jest wyczerpany, a z˙ołnierze układaja˛ sie˛ do snu. Jest to kontrola
warunków wewn˛etrznych.
Zachowuja˛c ład i spokój swegowojska czekaja˛na nieporza˛dek i bezład
w´sród oddziałów wroga. Jest to kontrola warunków zewn˛etrznych.
TU MU: W ciszy i spokoju nie potrzeba obawiac´ sie˛ nadchodza˛cych
wypadków.
HO YEN-HSI: Dla pojedynczego generała, który z finezja˛ musi panowac
´ nad milionowa˛ armia˛ ustawiona˛ naprzeciw wroga o sile stu
tysi˛ecy tygrysów, niezb˛edna jest wiedza o posuwaniu si˛e naprzód
i wycofywaniu. W obliczu nie kon´ cza˛cych sie˛ zmian musi byc´ ma˛dry
i elastyczny. Powinien rozwa˙zy´c w swym umy´sle wszelkie mo˙zliwos
´ci. Jes´li jest stałego serca, a jego rozsa˛dek nie jest zma˛cony, to
zmienne okolicznos´ci nie pozbawia˛ go równowagi. Jak mógłby
sprostac´ nagłym sytuacjom, znajduja˛c sie˛ w pomieszaniu? Kiedy nasta
˛pia˛ zaskakuja˛ce, niebezpieczne okolicznos´ci, na pewno be˛dzie tego
s´wiadomy. Czy byłby zdolny panowac´ nad niezliczona˛liczba˛sytuacji,
be˛da˛c pomieszanym?”
Zbliz˙ aja˛c sie˛ do miejsca bitwy oczekuje˛ wypocze˛ty nadejs´cia wroga.
Z dobrze nakarmionymi z˙ołnierzami, licza˛c na zme˛czenie i wygłodzenie
wroga. Jest to kontrola warunków fizycznych.
Biegli w rzemios´le wojennym unikaja˛ konfrontacji z wrogiem nacieraja
˛cym z dobrze przygotowanymi oddziałami, jak równiez˙ z tymi, którzy
uderzaja˛zwielkimimpetem. Jest to kontrola czynnikówzmieniaja˛cych sie˛
okolicznos´ci. Dlatego sztuka˛dobrze wyposaz˙onych oddziałów jest unikanie
starcia z wrogiem zajmuja˛cym tereny wzniesione i pagórki.
49
Kiedy wróg jest gotów do uderzenia z góry w dolin˛e, nie przeciwstawiaj
si˛e. Nie atakuj jego wyborowych oddziałów. Omijaj zastawione pułapki
i sieci.
MEI YAO-CH’EN: Ryba, która wpadła w sie´c jest schwytana;
oddział, który wpadnie w pułapk˛e jest pokonany.
CHANG YÜ: „Ksi˛ega Trzech Strategii” powiada: „W rozpi˛etej sieci
z pewnos´cia˛ znajdzie sie˛ choc´ jedna ryba”.
Nie pozwól osłabionemu wrogowi wróci´c na swoje tereny. Otoczonemu
odetnij drog˛e ucieczki.
TU MU: Uka˙z wrogowi drog˛e ucieczki, stworzy to w jego umy´sle
wizj˛e unikni˛ecia ´smierci, a wtedy uderz w tym wła´snie miejscu.
HO YEN-HSI: Kiedy generał T’sao T’sao okra˛z˙ył Hu Kuan’a, ten
wydał taki rozkaz: „Jes´li miasto upadnie, jego obron´ cy maja˛ byc´ spaleni
z˙ywcem”. Całe miesia˛ce oble˛z˙enia nie doprowadziły do poddania
miasta. T’sao Jen powiedział: „Kiedy miasto jest otoczone, sprawa˛
najwaz˙niejsza˛ jest dowies´c´, z˙e istnieje moz˙liwos´c´ przetrwania. Teraz
panie, jak zapowiedziałe´s, ka˙zdy z obro´nców musi walczy´c do upadłego,
chronia˛c własne z˙ycie. Mury miasta sa˛ mocne i posiada ono
50 ROZDZIAŁ VII. SZTUKA OSIA˛GANIA PRZEWAGI
niezb˛edny zapas po˙zywienia. Je´sli zaatakujemy je otwarcie, stracimy
wielu ˙zołnierzy i oficerów. Je´sli pozostaniemy tu w obl˛e˙zeniu, mo˙ze
to zaja˛c´ zbyt wiele czasu. Rozbic´ sie˛ obozem pod murami miasta lub
uderzy´c na obro´nców gotowych walczy´c a˙z do ´smierci nie jest dobrym
planem”. T’sao T’sao posłuchał tej rady i odsta˛pił od oble˛z˙enia.
Nie naciskaj na wroga w jego ulu.
TU YU: Ksia˛z˙e˛ Fu Ch’ai powiedział: „Dzikie pszczoły napadnie˛te
w ulu walcza˛ desperacko. Tym bardziej odnosi sie˛ to do ludzi. Jes´li
sa˛ przekonani, z˙e nie ma innego wyjs´cia, be˛da˛ zaz˙arcie walczyc´ az˙ do
´smierci”.
Podczas panowania cesarza Hsüan z dynastii Han, Chao Ch’ung-
-kuo miał za zadanie stłumi´c powstanie plemienia Ch’iang. Ludzie
Ch’iang dostrzegli jego wielka˛armie˛, porzucili cie˛z˙ki ekwipunek i wycofali
sie˛ w zakole Z˙ ółtej Rzeki. Droga do nich prowadziła głe˛bokim
wa˛wozem, dlatego Ch’ung-kuo nie mógł zaatakowac´ ich otwarcie.
Ktos´ zauwaz˙ył: „Choc´ mamy wielka˛ odwage˛, posuwamy sie˛ bardzo
powoli”. Ch’ung-kuo odpowiedział: „Oni sa˛ zdesperowani, nie moge˛
ich naciskac´. Jes´li bym to uczynił, pognaja˛ na nas na os´lep, nie licza˛c
sie˛ z przewaga˛. Jes´li ich przycisne˛, rzuca˛ sie˛ na nas jak tygrysy, walcza
˛c az˙ do s´mierci”. Wszyscy dowódcy przytakne˛li: „To racja!”
Został tu omówiony sposób prowadzenia oddziałów.
VIII
DZIEWI ˛ E´C ZMIENNYCH WARUNKÓW
Ogólnie biora˛c sposób powołania oddziałów jest taki, z˙ e dowódca
uzyskuje nakaz od panuja˛cego, aby zwołac´ zacia˛g oraz uzbroic´ armie˛.
1. Nie powiniene´s rozbija´c obozu na terenie nisko poło ˙zonym.
2. Na terenie pocie˛tym drogami, poła˛cz sie˛ ze sprzymierzen´ cami.
3. Nie zatrzymuj si˛e na terenie otwartym.
4. Wterenie zamknie˛tym konieczne sa˛ zapasy z˙ywnos´ci.
5. Bitw˛e wydaj na pustkowiu.
6. Istnieja˛ drogi nie nadaja˛ce sie˛ do przemarszu.
7. Istnieja˛ oddziały, których nie nalez˙y zaczepiac´.
8. Sa˛miasta, których nie powinno sie˛ oblegac´.
9. Istnieja˛ tereny, których nalez˙y unikac´.
WANG HSI: Doborowe oddziały, moim zdaniem, moga˛ posłuz˙yc´ za
przyn˛et˛e na wroga. Nie powinno si˛e atakowa´c wroga ustawionego
w idealnym szyku.
TU MU: Prawdopodobnie odnosi si˛e to do wroga ustawionego w dogodnej
pozycji strategicznej lub ukrytego za szczelnymi murami,
który ma za soba˛ spichrze pełne ziarna i zapasów, a którego zadaniem
jest zniszczenie naszej armii. Je´sli mog˛e zaatakowa´c miasto i zdoby´c
je, wtedy nie jestem w stanie szybko porusza´c si˛e dalej (na terenie
wroga, jak to było zaznaczone wy˙zej). Poza tym, je´sli nie zdob˛ed˛e
miasta pierwszym szturmem, mo˙ze to znacznie osłabi´c sił˛e mojej
armii.
51
52 ROZDZIAŁ VIII. DZIEWI ˛ E´C ZMIENNYCH WARUNKÓW
Sa˛ przypadki, w których bezpos´rednie rozkazy władcy nie musza˛ byc´
uwzgl˛edniane.
T’SAO T’SAO:Wyposa˙zony w immunitet władcy generał zasadniczo
nie powinien by´c ograniczony przez jego rozkazy.
TU MU:Wei Liao Tzu mawiał: „Zbrojenie si˛e jest złowró˙zbne.Walka
przeciwstawia si˛e szlachetno´sci. Generał jest Ministrem ´ Smierci,
który nie jest odpowiedzialny przed Niebem, a tym bardziej Ziemia˛,
przed wrogiem na jego terenie, a co dopiero przed swoim władca˛”.
CHANG YÜ: Król Fu Ch’ai powiedział: „Jes´li widzisz klarowna˛ sytuacj
˛e, działaj. Nie czekaj na rozkazy!”.
Dlatego generał, który jest biegły w rozpoznawaniu Dziewi˛eciu
ZmiennychWarunków Terenu, wie jak poprowadzi´c swoje oddziały.
CHIA LIN: Generał musi polega´c na swojej zdolno´sci oceny sytuacji,
na swoim rozsa˛dku, nie moz˙e byc´ sterowany przez rutyne˛ w zmieniaja
˛cych sie˛ warunkach.
Generał, który nie rozumie nast˛epstw Dziewi˛eciu Zmiennych Warunków,
nie b˛edzie w stanie wykorzysta´c do swoich celów nawet tego terenu,
który wcze´sniej poznał.
CHIA LIN: Zwycie˛z˙aja˛c przeciwnos´ci, dowódca otrzymuje nagrode˛.
53
Działa ´n wojennych nie powinien prowadzi´c kto´s, kto nie rozumie taktyki
odnosza˛cej sie˛ do Dziewie˛ciu Zmiennych Warunków, nie be˛dzie tez˙
w stanie efektywnie u˙zy´c swoich oddziałów, nawet je´sli teoretycznie
poznał zagadnienie „Pi˛eciu Zmiennych Posuni˛e´c”.
CHIA LIN: „Pi˛e´c Zmiennych Posuni˛e´c” to:
1) droga: chociaz˙ moz˙na wybrac´ najkrótsza˛ to moz˙e sie˛ ona okazac´
bezu˙zyteczna, je´sli jest niebezpieczna lub pełna pułapek;
2) armia: która˛ moz˙na by zaatakowac´, lecz z powodu determinacji
z˙ołnierzy znajduja˛cych sie˛ bez wyjs´cia, którzy be˛da˛ walczyc´ do upadłego,
nie powinna by´c zaatakowana;
3) miasto: które cho´c le˙zy w izolacji od innych miast wroga i mogło by
by´c zdobyte, gdyby nie dobrze zorganizowana obrona i aprowizacja,
gdzie dowódca˛ obrony jest ma˛dry generał, a jego doradcy sa˛ lojalni;
tego miasta lepiej nie zdobywa´c;
4) teren: chocia˙z mo˙ze by´c dogodny, nie b˛edzie podbijany, poniewa˙z
generał zdaje sobie spraw˛e, ˙ze po zdobyciu mo˙ze by´c trudny do obrony
lub zaje˛cie go opóz´ni ruchy armii, co moz˙e ja˛ narazic´ na kontratak
i brak korzy´sci z zaj˛etej pozycji;
5) rozkazy panuja˛cego: chociaz˙ powinno sie˛ je przestrzegac´, moga˛
byc´ zignorowane, jes´li generał jest s´wiadomy tego, z˙e naraz˙aja˛ one na
niebezpiecze ´nstwo armi˛e, która jest w polu. Zale˙znie od okoliczno´sci
i czasu warunki te musza˛ byc´ brane pod uwage˛, lecz nie powinny byc´
stosowane pochopnie.
Z tego powoduma˛dry generał w swoich rozwaz˙ aniachmusi uwzgle˛dnic
´ czynniki sprzyjaja˛ce i niesprzyjaja˛ce.
T’SAO T’SAO: Przewiduje on niebezpiecze ´nstwa ukryte w pozornych
korzy´sciach, dostrzega równie˙z korzy´sci ukryte w sytuacjach
niebezpiecznych.
Biora˛c pod uwage˛ dominuja˛ce czynniki, układa realny plan; gdyby
polegał na czynnikach niezbyt wa˙ znych, napotkałby na trudno´sci w przeprowadzeniu
swego planu.
TU MU: Je´sli chc˛e uzyska´c przewag˛e nad przeciwnikiem, musz˛e by´c
´swiadomy nie tylko sposobu w jaki on uderza, ale tak˙ze jakim kosztem
mo˙ze to si˛e odby´c.
54 ROZDZIAŁ VIII. DZIEWI ˛ E´C ZMIENNYCH WARUNKÓW
HO YEN-HSI: Korzys´c´ i brak korzys´ci sa˛ w naturalny sposób
wymienne. Dlatego człowiek o´swiecony gł˛eboko rozwa˙za ka˙zdy ruch.
Ten, kto stara si˛e zastraszy´c wroga, najpierw zarzuca mu niesprawne
działanie.
CHIA LIN: Zamiary i plany zaszkodzenia wrogowi nie sprowadzaja˛
sie˛ do jednej metody. Czasem przecia˛ga sie˛ na swoja˛ strone˛ ludzi
ma˛drych i szlachetnych, z otoczenia wrogiego władcy, aby pozbawi
´c go doradców. Czasem wysyła si˛e ludzi zdradzieckich i niebezpiecznych
w celu rozbicia jego administracji. Wysyła si˛e te˙z fałszywe
informacje, aby odsuna˛c´ ministrów od wrogiego suwerena.Moz˙na tez˙
wysłac´ biegłych rzemies´lników, aby oferuja˛c swoje wyroby, doprowadzili
do zubo˙zenia jego ludu. Mo˙zna sprezentowa´c wrogowi zdolnych
muzyków i tancerzy, aby zmienili jego upodobania. Mo˙zna te˙z wysła´c
wrogiemu władcy pie˛kna˛ kobiete˛, aby go omamiła.
Ma˛dry generał osłabia wroga utrzymuja˛c go wcia˛z˙ w wojennym pogotowiu.
W odpowiednim czasie prowokuje go do wymarszu, ukazuja˛c mu
złudne korzy´sci, a sam czeka dobrze przygotowany. Wojenna Doktryna
radzi nie prowokowa´c wroga, kiedy ten nie atakuje, ale polega´c raczej na
swojej gotowo´sci obrony, nie skupia´c si˛e na przewidywaniu jego ataku,
tylko uczyni´c siebie niezwyci˛e ˙zonym.
HO YEN-HSI: „Ksi˛ega Strategii Wu” powiada: „Kiedy na ´swiecie
panuje pokój, ludzie honoru pozostawiaja˛miecze u swego boku”.
Istnieje pie˛c´ cech charakteru dowódcy, które moga˛ byc´ niebezpieczne:
1. Je´sli jest zuchwały, mo˙ ze by´c zabity.
TU MU: Głupi, lecz odwa˙zny generał to prawdziwa kl˛eska. Wu
Ch’i powiedział: „Kiedy ludzie rozmawiaja˛ o dowódcy, przede
wszystkimmówia˛o jego odwadze, jednak jakby na to nie spojrzec´,
odwaga jest tylko jedna˛ z cech generała. Generał pełen brawury
moz˙e wprowadzic´ armie˛ w niebezpieczna˛sytuacje˛ bezmoz˙liwos´ci
odwrotu”.
2. Je´sli jest tchórzliwy, b˛edzie schwytany.
HO YEN-HSI: Ssu-ma Fa powiada: „Ten, kto ma szacunek dla
innych, tego ominie niezdecydowanie i wahanie si˛e. Niezdecydowanie
u generała jest wielka˛ kle˛ska˛”.
55
3. Je´sli jest porywczy, łatwo go zwie´s´c.
TU YU: Człowieka impulsywnego łatwo rozw´scieczy´c i nawet
doprowadzi´c do ´smierci. Kto´s, kto łatwo wpada w zło´s´c jest grubia
´ nski, zapalczywy i gwałtowny. Nie u´swiadamia sobie konsekwencji
swoich działa ´ n.
WANG HSI: Podstawowa˛ cecha˛charakteru dowódcy jest stałos´c´.
4. Je´sli jego poczucie honoru jest zbyt subtelne, mo˙zna go łatwo obrazi´c.
MEI YAO-CH’EN: Ktos´, kto czuje, z˙e musi walczyc´ o swoja˛
reputacj˛e, z niczym si˛e nie liczy.
5. Jes´li jest zanadto współczuja˛cy, moz˙na go dre˛czyc´.
TU MU: Ktos´, kto jest humanitarny i współczuja˛cy oraz obawia
si˛e zmian, nie jest w stanie odpowiednio wykorzysta´c swego poło
˙zenia. Nie b˛edzie zdolny równie˙z do odwrócenia złej sytuacji,
bez odrzucenia korzy´sci, które ma aktualnie w r˛eku.
Oto zostało tu wymienionych pi˛e´c niekorzystnych cech charakteru dowódcy,
które moga˛ stac´ sie˛ przyczyna˛ kle˛ski w operacjach militarnych.
Nieuniknionym rezultatem tych przypadków jest rozpad armii i ´smier´c
generała, dlatego powinny by´c one gł˛eboko rozwa˙ zone.

IX
RUCHY WOJSK
Zajmuja˛c pozycje˛ i oczekuja˛c wroga, po przekroczeniu gór zasadniczo
nale ˙zy pozosta´c blisko traktów. Rozbij obóz na wzniesieniu, ustawiaja
˛c sie˛ frontem do południa. Wydaj bitwe˛ na przełe˛czy, a nie na wzniesieniu.
Tym bardziej, jes´li zaja˛łes´ pozycje˛ w górach.
Po przekroczeniu rzeki zachowaj od niej pewien dystans. Je´sli posuwaja
˛cy sie˛ naprzód wróg tez˙ przekroczył rzeke˛, nie atakuj go od razu na jej
brzegu. Korzystne jest uderzenie wtedy, kiedy połowa jego armii b˛edzie
jeszcze zaje˛ta przeprawa˛.
HO YEN-HSI: W okresie od wiosny do jesieni ksia˛z˙e˛ pan´ stwa Sung
przeprawiał sie˛ ze swa˛ armia˛ do krainy Hung, aby pokonac´ armie˛
generała Ch’u. Armia Sung rozwin˛eła szyki zanim wszystkie oddziały
Ch’u zda˛z˙yły przejs´c´ na druga˛ strone˛ rzeki. Minister Wojny
stwierdził: „Wrogów jest wielu, a nas mało. Prosz˛e o pozwolenie
uderzenia, zanim wszyscy przeprawia˛ sie˛ przez wode˛”. Ksia˛z˙e˛ Sung
odparł: „Nie zezwalam”. Kiedy armia Ch’u cała przeprawiła si˛e, lecz
jeszcze nie uformowała szyków, Minister Wojny ponownie poprosił
ksi˛ecia o zezwolenie na atak, a ten ponownie odmówił: „Jeszcze
nie teraz. Kiedy oni osusza˛ sie˛, moz˙emy uderzyc´”. W konsekwencji
armia Sung została pobita. Ksia˛z˙e˛ dostał sie˛ do niewoli, a dowódcy
przednich oddziałów zostali zabici.
Je´sli chcesz wyda´c bitw˛e, nie walcz z przeciwnikiem blisko wody.
Zajmij pozycje˛ na wzniesieniu, ustawiaja˛c sie˛ frontem do słon´ ca. Nie ustawiaj
oddziałów zgodnie z pra˛dem płyna˛cej rzeki. Odnosi sie˛ to do pozycji
blisko rzeki.
Staraj si˛e szybko przekroczy´c słone rozlewiska, nie pozostawaj w ich
pobli ˙ zu. Je´sli napotkasz tam wroga, zajmij pozycj˛e blisko rozległych kep.

Sun Tzu - Sztuka Wojny cz.2

ROZDZIAŁ II. PROWADZENIE WOJNY
CHANG YÜ: W czasie panowania obecnej dynastii, kiedy Najwy˙zszy
Zało˙zyciel przygotowywał swoich generałów do zaatakowania
pan´ stwa Shu, wydał dekret: „Wszystkie prowincje oraz miasta sa˛ zobowia
˛zane w moim imieniu opróz˙nic´ skarbce i kantory, aby ugos´cic´
oficerów i ˙zołnierzy. Pa´nstwo wymaga tego od obywateli”.
Dlatego, kiedy w walce zostanie zdobyte wi˛ecej ni ˙z dziesi˛e´c wozów
bojowych, nale ˙zy wynagrodzi´c tych, którzy zdobyli pierwszy. Zamie´n
bojowe flagi i proporce wroga na własne, zmie´n wo´zniców na własnych
i u˙ zyj tych wozów. Traktuj dobrze je ´nców wojennych i dbaj o nich.
CHANG YÜ: Wszyscy schwytani ˙zołnierze powinni by´c traktowani
wielkodusznie, poniewaz˙ moga˛ z czasem byc´ uz˙yci w naszej armii.
To włas´nie nazywa sie˛ zwycie˛z˙yc´ w bitwie i urosna˛c´ w siłe˛. Dlatego
w prowadzeniu wojny zasadnicze jest zwycie˛stwo, a nie przedłuz˙ aja˛ce sie˛
operacje. Generał, który rozumie strategi˛e wojny jest ministrem ludzkiego
losu oraz se˛dzia˛ przeznaczenia narodu.
HO YEN-HSI: Trudnos´ci w wyszkoleniu dowódców sa˛ takie same
dzi´s, jak przed wiekami.
III
STRATEGIA ATAKU
Ogólnie rzecz biora˛c najlepsza˛ polityka˛ wojny jest zachowanie bez
szwanku stanu swojego i wroga; niszczenie jest przeciwne tej zasadzie.
LI CH’ÜAN: Nie nale˙zy wynagradza´c zabijania.
Lepiej jest wzia˛c´ armie˛ wroga do niewoli niz˙ ja˛ zniszczyc´; zachowac´
w całos´ci batalion, kompanie˛ czy nawet pie˛ciu z˙ołnierzy wroga jest lepsza˛
rzecza˛ niz˙ ich zgładzic´.
Osia˛gna˛c´ sto zwycie˛stwwstu bitwach nie jest szczytemosia˛gnie˛c´.Najwyz
˙ szym osia˛gnie˛ciem jest pokonac´ wroga bez walki. Dlatego sprawa˛
najwy˙ zszej wagi w wojnie jest rozbicie strategii wroga.
TU MU: Wielki Ksia˛z˙e˛ powiedział: „Ci, którzy celuja˛ w rozwia˛zywaniu
problemów, rozwia˛zuja˛ je tuz˙ przed ich pojawieniem sie˛. Ci,
którzy celuja˛ w pokonywaniu swoich wrogów, zwycie˛z˙aja˛, zanim
pojawi si˛e zagro˙zenie”.
LI CH’ÜAN: Zaatakuj plany wroga w fazie ich powstawania.
W ko ´ncu epoki Han, K’ou Hsün najechał Kao Chun’a. Ten wysłał
swego stratega, Huang-fu Wena, aby pertraktował. Huang-fu Wen
był nieuste˛pliwy i zawzie˛ty. K’ou Hsün kazał go s´cia˛c´ i posłał wiadomo
´s´c do Kao Chun’a: ”Twój oficer sztabowy nie wykazał pokory,
s´cia˛łem go wie˛c. Jes´li chcesz sie˛ wytłumaczyc´, moz˙esz to jeszcze uczyni
´c. Zrób to bezzwłocznie, albo przygotuj si˛e do obrony”. Tego samego
dnia Chun otworzył bramy swego fortu i poddał si˛e. Wszyscy
dowódcy K’oun Hsüna pytali: „Jak to sie˛ stało, z˙e zabijaja˛c jego wysłannika,
doprowadziłe´s do kapitulacji jego miasto?”. K’ou Hsiin odpowiedział:
„Huang-fu Wen był sercem i wa˛troba˛ Kao Chun’a, jego
21
22 ROZDZIAŁ III. STRATEGIA ATAKU
najbliz˙szym doradca˛. Jes´li zachowałbym z˙ycie Huang-fu wszystko
potoczyłoby si˛e zgodnie z planem, ale poniewa˙z go zabiłem, Kao Chun
stracił zupełnie swoja˛ pewnos´c´. Zgodnie z powiedzeniem: Najlepsza˛
strategia˛ w walce jest zniweczyc´ plany wroga”. Generałowie stwierdzili:
„Przekracza to nasze pojmowanie”.
Naste˛pna˛ poz˙yteczna˛ rzecza˛ jest skłócic´ sprzymierzen´ ców wroga.
TU YU: Nie pozwól, aby twoi wrogowie zjednoczyli si˛e.
WANG HSI: Je´sli wróg ma sprzymierze ´nców, problem jest powa˙zny,
a pozycja wroga silna. Je´sli ich nie ma, to problem jest niewielki, a pozycja
wroga słaba.
Naste˛pna˛ poz˙yteczna˛ rzecza˛ jest uprzedzic´ atak przeciwnika.
CHIA LIN: Wielki Ksia˛z˙e˛ powiedział: „Generał szukaja˛cy zwycie˛stw
z obna˙zonym mieczem nie jest dobrym strategiem”.
WANG HSI: Je´sli nie mo˙zesz zdusi´c w zarodku planów wroga lub
przeszkodzi´c jego sprzymierze ´ncom w zjednoczeniu si˛e – ostrz swój
or˛e˙z do zwyci˛eskiej bitwy.
Najgorsza˛ strategia˛ jest atak na miasta. Rób to tylko w ostateczno-
´sci. Aby przygotowa´c do obl˛e ˙ zenia tarany, wozy i konieczne uzbrojenie –
potrzeba trzech miesi˛ecy. Usypanie platform ziemnych, potrzebnych do
ataku na mury, zajmie kolejne 3 miesia˛ce. Jes´li generał nie potrafi trzymac´
na wodzy swego temperamentu i ka˙ ze forsowa´c mury miasta ˙zołnierzom
na sposób mrówek, trzecia ich cz˛e´s´c zostanie wybita bez zdobycia miasta.
Sta˛d niepowodzenie takiego poste˛powania.
TU MU: Wpó´znej epoceWei, cesarz T’aiWu wysłał 100 000 wojowników,
aby zaatakowali dowódców pa´nstwa Sung, Tsang Chih i Yu
T’ai. Cesarz najpierw zaprosił generała Tsang Chih na wino. Ten,
w odpowiedzi oddał mocz do filiz˙anki i wysłał ja˛ cesarzowi. T’ai Wu
uniesiony gniewem od razu zaatakował miasto, nakazuja˛c z marszu
forsowac´ mury z˙ołnierzom, bez urza˛dzen´ oble˛z˙niczych. Oddziały
wspinały si˛e mozolnie na mury, a po trzydziestu dniach ´smier´c zabrała
połowe˛ atakuja˛cych.
Dlatego najwyz˙ sza˛ sztuka˛ jest zwycie˛z˙yc´ armie˛ wroga bez wydania
bitwy. Zaja˛c´ miasta wroga bez oblegania i zaja˛c´ tereny jego pan´ stwa bez
inwazji.
23
LI CH’ÜAN: Zwycie˛z˙aj strategia˛ strategie˛.
W pó´znej epoce Haam, markiz prowincji Tsan Tsang Kung, zaatakował
powstanie „yao” w prowincji Yüan Wu, lecz upływały miesia
˛ce, a on nie mógł zaja˛c´ miasta. Jego oficerowie i z˙ołnierze byli
chorzy, a z ich odzie˙zy pozostały łachmany. Król pa´nstwa Thung Hai
zwrócił si˛e do generała Tsang Kunga: „Zgromadziłe´s oddziały i otoczyłe
´s wroga, który gotowy jest walczy´c do ´smierci. Nie ma w tym
˙zadnej strategii. Powinni´smy si˛e wycofa´c. Pozwólmy im uwierzy´c,
z˙e droga ucieczki jest wolna; skorzystaja˛ z tego, rozprosza˛ sie˛ i rozcia˛-
gna˛ szyki.Wtedy komendanci wiosek wyłapia˛ ich pojedynczo”. Tsang
Kung zgodził sie˛ ze swym dowódca˛ i wkrótce schwytał Yüah Wu –
przywódc˛e rebeliantów.
Twoim celem musi byc´ zachowanie porza˛dku Nieba. Wtedy nie
stracisz swoich oddziałów, a twoje zdobycze pozostana˛ w całos´ci. Oto
sztuka strategii ofensywnej. Wynika z tego sztuka u˙ zycia oddziałów;
je´sli proporcja twoich oddziałów do oddziałów wroga jest jak 10 do 1 –
otocz go. Je´sli proporcja ta wynosi 5 do 1 – zaatakuj.
CHANG YÜ: Je´sli nasza siła jest pi˛eciokrotnie wy˙zsza od siły wroga,
daj˛e zna´c o swojej obecno´sci, zwodz˛e go biciem w b˛ebny i hałasem,
który rozlega si˛e od wschodu, gdy ja mam zamiar atakowa´c z zachodu.
Jes´li siła wroga dwukrotnie przewyz˙ sza twoja˛, spróbuj poróz˙nic´ jego
wojsko.
24 ROZDZIAŁ III. STRATEGIA ATAKU
TU YU: Je˙zeli dwukrotna przewaga twojej armii jest niewystarczaja
˛ca, aby przeprowadzic´ kampanie˛, uz˙yj destrukcyjnej siły, aby wprowadzic
´ ja˛ do armii wroga.
Wielki Ksia˛z˙e˛ stwierdził: „Jes´li ktos´ nie jest w stanie wywrzec´ wpływu
na armi˛e wroga, nie zasługuje na miano dobrego stratega”.
Je´sli dojdziesz do porozumienia cho´cby z jednym oddziałem wroga,
mo˙ zesz u˙zy´c go do wprowadzenia zam˛etu w jego szeregach.
HO YEN-HSI: Do takich warunków mo˙ze doprowadzi´c tylko wytrawny
dowódca.
Je´sli wróg jest słabszy liczebnie, b˛edziesz w stanie go wyeliminowa´c.
TU MU: Jes´li jednak twoje oddziały nie sa˛ równe sile wroga, musisz
grac´ na zwłoke˛. Czekaj na lepsza˛ okazje˛, uwierz w zwycie˛stwo i zaatakuj
z brawura˛.
CHANG YÜ: Je´sli wróg jest silny, a ja jestem słaby, czekam na sprzyjaja
˛ce okolicznos´ci, odwlekaja˛c atak. W tym przypadku odwaga
generałów oraz przygotowanie oddziałów musza˛ byc´ odpowiednie do
sytuacji. Je´sli ja jestem skoncentrowany, a wróg rozproszony i je´sli
jestem pełen wigoru, a on jest słaby, wtedy nawet jez˙eli ma liczebna˛
przewag˛e, mog˛e wypowiedzie´c bitw˛e.
Jes´li jednak wszelkie okolicznos´ci sa˛ nieodpowiednie, musze˛ przygotowac
´ sie˛ do ucieczki. Posiadaja˛c mała˛ siłe˛, lepiej sprzymierzyc´ sie˛ z liczebniejsza
˛ armia˛.
CHANG YÜ: Mencjusz powiedział: „Małe rzeczywi´scie nie mo˙ze
równa´c si˛e z wielkim. Nie mo˙zna porówna´c słabego z silnym, przeciwstawi
´c kilku ludzi tłumowi”.
Naczelny wódz jest opiekunem pa´ nstwa. Je´sli jego opieka jest wsz˛edzie
odczuwalna, pa´nstwo rzeczywi´scie mo˙ ze by´c silne. Je´sli tak nie jest,
całe pa´nstwo b˛edzie słabe.
CHANG YÜ: Wielki Ksia˛z˙e˛ stwierdził: „Ten monarcha, który pozyskał
odpowiedniego dowódc˛e, prosperuje. Ten, który tego nie dokonał,
popadnie w ruin˛e”.
Oto trzy warunki, które sprawiaja˛, z˙ e dowódca moz˙ e byc´ przyczyna˛
niepowodze´n swojej armii:
25
1. Je´sli jest ignorantem, armia nie b˛edzie si˛e rozwija´c. Je´sli ma si˛e wycofa
´c, nie b˛edzie wiedział, kiedy to zrobi´c. Nazywa si˛e to „szwankowaniem”
armii.
CHIA LIN: Natarcie oraz wycofanie si˛e armii powinno by´c
kontrolowane przez dowódce˛, zgodnie z aktualnie rozwijaja˛ca˛ sie˛
sytuacja˛. Nie ma nic gorszego jak wydawanie w czasie wojny
pałacowych rozkazów.
Jes´li ktos´ jest nieudolnywkierowaniu kampania˛wojenna˛, nie be˛dzie
równiez˙ zdolny w administrowaniu armia˛. Dotyczy to zarówno generałów,
jak i oficerów, którzy na skutek sprzecznych rozkazów
zostana˛wprowadzeni w bła˛d.
T’SAO T’SAO: Armia nie ulegnie destrukcji, je´sli przestrzegane
sa˛ odpowiednie zasady wojskowej etykiety.
TU MU: Tak długo, jak długo przestrzegane sa˛ odpowiednie zasady,
prawa i dekrety, armia zachowuje porza˛dek. Jes´li te same
zasady odnosza˛ sie˛ do kierowania pan´ stwem, oficerowie be˛da˛
godni zaufania.
CHANG YÜ: Przy kierowaniu pa´nstwem powinny by´c stosowane
zasady prawos´ci i łagodnos´ci, ale nie sa˛ one wystarczaja
˛ce przy kierowaniu armia˛. Oportunizm i gie˛tkos´c´ sa˛ uz˙ywane
przy zarza˛dzaniu armia˛ nie nadaja˛ sie˛ jednak do kierowania
pa´nstwem.
2. Ignorancja w problemach dowodzenia niszczy w armii atmosfer˛e
odpowiedzialno´sci.
WANG HSI: Je´sli powierzymy administracj˛e armii ignorantowi
w sprawach wojennych, wtedy wprowadzimy tam chaos i frustracj
˛e w´sród ˙zołnierzy. Cała armia b˛edzie kulała. To dlatego Pei
Tu wniósł petycj˛e do monarchy, aby zatwierdzi´c politycznego komisarza
armii tylko w tym przypadku, gdy b˛edzie on w stanie
podbi´c obce pa´nstwo.
CHANG YÜ: W dawnych czasach dworscy urz˛ednicy byli
powoływani na komisarzy armii, i mówia˛c wprost, było to bardzo
złe.
26 ROZDZIAŁ III. STRATEGIA ATAKU
3. Je´sli w armii panuje nieład i w jej szeregach nie ma zaufania pomi˛edzy
oficerami a z˙ołnierzami, przywódcy sa˛siednich pan´ stwbe˛da˛odnosi
´c sukcesy. To wła´snie rozumie si˛e przez powiedzenie: „Pomieszana
armia staje sie˛ przyczyna˛ cudzych zwycie˛stw”.
Wielki Ksia˛z˙ e˛ Meng powiedział: „Jes´li ktos´ jest zmieszany, nie moz˙ e
odpowiedzie´c wrogowi”.
LI CH’ÜAN: Nieodpowiedzialna osoba nie mo˙ze by´c powołana
na dowódc˛e.
Lin Hsiang Yu, pierwszy minister pa´nstwa Chao Chao, powiedział:
„Chao Kua z pewnos´cia˛ potrafi czytac´ ksia˛z˙ki napisane
przez swego ojca, jednak nie zapobiega to jego ignorancji w odniesieniu
do cia˛głych zmian zachodza˛cych w otoczeniu. Teraz,
WaszaWysokos´c´, uczyniłes´ go w swoimimieniu dowódca˛armii –
powiniene´s rozwa˙zy´c ten problem”.
Oto pie˛c´ okolicznos´ci, w których moz˙na bez trudu osia˛gna˛c´ zwyci
˛estwo:
1. Je ˙ zeli wiadomo, kiedy nale ˙zy zaatakowa´c, a kiedy mo˙zna przegra´c
walk˛e.
2. Jez˙ eli ma sie˛ dowódce˛, który rozumie, jak uz˙yc´ siły przewaz˙ aja˛cej,
ale i niedostatecznej, aby wojn˛e wygra´c.
TU YU: Czasem zachodza˛ takie okolicznos´ci na wojnie, z˙e nie
moz˙na uderzyc´ siła˛ przewaz˙aja˛ca˛, a nawet takie, z˙e słabszy
pokona silniejszego. Kto´s, kto panuje nad okoliczno´sciami, zwyci
˛e˙zy.
3. Zwycie˛z˙y ten, którego z˙ołnierze sa˛ zjednoczeni wola˛ zwycie˛stwa.
TU YU: Dlatego Mencjusz powiedział: „Pora roku nie jest tak
waz˙na, jak ukształtowanie terenu, a i te dwie okolicznos´ci nie sa˛
tak wa˙zne, jak wi˛e´z i harmonia mi˛edzy lud´zmi”.
4. Zwyci˛e ˙zy ten, kto jest rozwa˙zny, tym łatwiej, je´sli jego wróg jest lekkomy
´slny.
CHEN HAO: Stwórz niezłomna˛ armie˛ i oczekuj momentu słabo
´sci wroga.
27
HO YEN-HSI: Pewien dostojnik powiedział: „Przest˛epstwem jest
polega´c na chłopstwie i nie przygotowa´c si˛e do wojny. Przygotowanie
na wszystkie ewentualno´sci jest powodem do dumy”.
5. Zwycie˛z˙y tez˙ ten, którego generałowie sa˛przygotowani, amonarcha
mu sprzyja.
TU YU: Dlatego mistrzWang powiedział: „Nominacje sa˛ rzecza˛
króla, za´s wydanie bitwy to decyzja generała”.
WANG HSI: Suweren o wielkim charakterze i inteligencji b˛edzie
w stanie rozpozna´c odpowiedniego człowieka. Mo˙ze obdarzy´c go
zaufaniem i oczekiwa´c spokojnie rezultatów jego działania.
HO YEN-HSI: W czasie jednego kroku na wojnie mo˙ze zaj´s´c sto
zmian. Jes´li widzisz, z˙e moz˙esz posuna˛c´ sie˛ naprzód, robisz to.
Je´sli za´s widzisz wielkie trudno´sci, wycofujesz si˛e. Oczekiwanie
na rozkaz króla w takich okoliczno´sciach byłoby tym samym,
co oczekiwanie na rozkaz wyskoczenia z ognia. Zanim to nasta
˛pi, wystygna˛ popioły. Nieraz w czasie kampanii wymagane
sa˛ konsultacje z komisarzem armii. Jest to tak, jakby ktos´ buduja
˛cy dom w poprzek drogi, szukał pomocy ws´ród tych, którzy jej
uz˙ywaja˛. Oczywis´cie takiego zamiaru nie moz˙na przeprowadzic´.
Odda´c ster pa´nstwa w r˛ece kompetentnego generała i jednocze-
´snie prosi´c go o zdawanie relacji z przebiegu kampanii wojennej
przypomina oddanie czarnego konia w r˛ece chana, a nast˛epnie
nakazanie mu schwytanie dawnego wła´sciciela.
Oto wymieniono pie˛c´ okolicznos´ci, które wskazuja˛ droge˛ do zwycie˛-
stwa. Dlatego stwierdziłem: „Poznaj dobrze wroga i poznaj dobrze siebie,
awstu bitwach nie doznasz kl˛eski”. Je´sli ignorujesz wroga, a dobrze znasz
tylko swoje siły, masz równe szanse˛ na zwycie˛stwo i przegrana˛. Jes´li nie
liczysz sie˛ ani z siła˛ wroga, ani tez˙ nie znasz własnej siły, moz˙ esz byc´
pewny, ˙ ze poniesiesz kl˛esk˛e w ka˙ zdej bitwie.
LI CH’ÜAN: Tacy ignoranci zwani sa˛ „Szalonymi Rozbójnikami”.
Jak moga˛w ogóle oczekiwac´ powodzenia?”

IV
POTENCJAŁ ARMII
Wczasach staro˙zytnych sławni wojownicy najpierw czynili siebie niezłomnymi,
a dopiero potem oczekiwali na moment słabo´sci wroga.
Niezłomnos´c´ zalez˙y od ducha. Lekkomys´lnos´c´ jest sprawa˛ nieuwagi.
Zgodnie z tym ci, którzy byli doskonali w walce, mogli uczyni´c siebie
niezłomnymi wiedza˛c, z˙ e nigdy nie moz˙na miec´ całkowitego wpływu na
osłabienie wroga.
MEI YAO-CH’EN: To, co moge˛ uczynic´ ze soba˛, zalez˙y tylko ode
mnie. Nie mog˛e by´c pewny tego, co zale˙zy od wroga.
Dlatego mówi si˛e, ˙ ze kto´s mo˙ ze wiedzie´c jak zwyci˛e ˙zy´c, lecz nigdy
nie ma pełnej gwarancji zwyci˛estwa. Niezłomno´s´c polega na doskonałej
samoobronie oraz na stworzeniu mo˙ zliwo´sci zwyci˛estwa poprzez szybki
atak. Bronisz sie˛ wtedy, kiedy twoja siła nie jest porównywalna z siła˛
wroga, atakujesz wtedy, kiedy masz przewag˛e. Doskonali w sztuce samoobrony
ukrywali si˛e na Dziewi˛eciu Planach Ziemskich, a ci, doskonali
w szybkim ataku potrafili przemieszcza´c si˛e na Planach Dziewi˛eciu
Niebios. Umieli doskonale si˛e ukry´c, a tak ˙ ze w odpowiedniej chwili błyskawicznie
zaatakowa´c, aby odnie´s´c zupełne zwyci˛estwo.
TU YU: Eksperci w przygotowaniu obrony rozwa˙zali przede wszystkim
przeszkody terenu, takie jak góry, rzeki, wa˛wozy. Potrafili tak sie˛
ukry´c, ˙ze wróg nie był w stanie ich zaatakowa´c. W tajemnicy rozwa
˙zali swoje plany. Rozwa˙zali wnikliwie pory roku i ukształtowanie
terenu. Mogli spowodowa´c powód´z lub po˙zar. Zale˙znie od sytuacji
działali tak, ˙ze wróg nie był w stanie si˛e przygotowa´c. Atakowali
szybko jak grom z jasnego nieba.
29
30 ROZDZIAŁ IV. POTENCJAŁ ARMII
Osia˛ganie zwycie˛stwawzwykły sposób nie stanowi szczytu osia˛gnie˛c´.
LI CH’ÜAN: Kiedy chan Hsin podbijał pa´nstwo Chao, wmaszerował
do Dobrego Wa˛wozu przed s´niadaniem i zwrócił sie˛ do armii tymi
słowy: „Teraz mo˙zemy zniszczy´c armi˛e Chao, a potem spotkamy si˛e
na posiłku”. Generałowie byli zm˛eczeni marszem przez góry i nieche
˛tnie sie˛ zgodzili. Chan Hsin ustawił swa˛ armie˛ wzdłuz˙ płyna˛cej
wa˛wozem rzeki blisko tyłów armii Chao, która przygotowywała sie˛
tutaj do s´niadania. Obserwuja˛c armie˛ wroga z˙ołnierze Chao wybuchn
˛eli ´smiechem: „Dowódca Chan nie zna si˛e na u˙zywaniu oddziałów”.
Chan Hsin, znajduja˛c sie˛ na straconej pozycji, jednak wydał bitwe˛
i zwyci˛e˙zył. Jego ˙zołnierze zasiedli do posiłku, a po ´sniadaniu uci˛eto
głow˛e przywódcy wroga, ksi˛eciu Cheng A´ n. Oto przykład, ˙ze przewaga
liczebna to nie wszystko.
Nie jest szczytem stylu zwyci˛e ˙zy´c w bitwie i zosta´c obwołanym „ekspertem”
walki. Nie sztuka wygrac´, kiedy ma sie˛ wielka˛przewage˛. Odróz˙ -
nianie sło ´nca od ksi˛e ˙ zyca, nie stanowi próby ostro´sci wzroku, a usłyszenie
grzmotu nie wymaga doskonałego słuchu. Dla niektórych zrobienie
wykopków jesienia˛ nie jest dowodem wielkiej siły.
CHANG YÜ: Sun Tzu przez jesienne wykopki rozumie kopanie jam
przez króliki, dla których czynno´s´c ta nie stanowi problemu.
Staroz˙ytni nazywali ekspertami walki tych, którzy z łatwos´cia˛wygrywali.
Dlatego osia˛gnie˛cie zwycie˛stwa przez mistrza walki nie było poczytywane
za przejaw ma˛dros´ci, ani mu nie przynosiło to wielkiej sławy.
TU MU: Zwyci˛estwo przed ostatecznym wyklarowaniem si˛e sytuacji
nie le˙zy w mocy zwykłego człowieka. Autor takiego zwyci˛estwa nie
osia˛ga rozgłosu. Zanim zakrwawił swe ostrze, wrogie pan´ stwo poddało
si˛e.
HO YEN-HSI: Je´sli potrafisz zmusi´c wroga do poddania si˛e bez walki,
nikt nie zaprzeczy twojej warto´sci.
Mistrz walki osia˛ga zwycie˛stwa bez gniewu. Oznacza to, z˙ e czegokolwiek
sie˛ podejmuje, osia˛ga powodzenie i zwycie˛z˙ a udaremniaja˛c jedynie
plany wroga.
CHEN HAO: Nie przewiduj˛e w swoich planach zb˛ednych ruchów
i ani jednego kroku w desperacji.
31
Dlatego tez˙ doskonały dowódca zajmie taka˛ pozycje˛, w której jego
plany nie moga˛ byc´ udaremnione i w opanowaniu wroga spokojnie liczy
na brak oporu. Zwycie˛ska armia, która osia˛ga zwycie˛stwo zanim wyda
bitwe˛, jest armia˛, która stara sie˛ nie dopus´cic´ do walki, a mimo to wygrywa.
TU MU: Ksia˛z˙e˛ Li Ching z pan´ stwa Wei powiedział: „Najwyz˙sza˛
dyspozycja˛ generała jest jasnos´c´ widzenia, harmonia charakteru, odpowiednia
strategia poła˛czona z umieje˛tnos´cia˛ planowania, zrozumienie
zmieniaja˛cych sie˛ pór roku oraz ludzkiej natury. Generał,
który nie spełnia tych warunków lub lekcewa˙zy sztuk˛e wytrwało´sci
oraz gi˛etko´sci, mo˙ze zosta´c poddany naciskowi wroga, naciera nieudolnie,
rozgla˛da sie˛ na prawo i lewo za sprzymierzen´ cami.Nie be˛dzie
on w stanie stworzy´c dobrego planu. Chwiejny i naiwny, polega na
nieprawdziwych pogłoskach, daja˛c wiare˛ niesprawdzonym informacjom.
Jest nie´smiały w natarciu i odwrocie jak lis, jego oddziały poruszaja
˛ sie˛ skokami. Prowadzi tysia˛ce ludzi prosto w ukrop lub ogien´ ,
tak jakby prowadził krowy i woły prosto w paszcz˛e lwów i tygrysów”.
Doskonali w wojennym rzemio´sle kultywowali TAO, zachowywali
spokój i naturalne zasady, i dlatego byli zdolni do prowadzenia zwyci˛eskiej
strategii.
32 ROZDZIAŁ IV. POTENCJAŁ ARMII
TU MU: Tao jest droga˛humanitaryzmu i przestrzegania pierwotnych
praw. Prawa pisane to przepisy i regulacje instytucji. Ci, którzy osia˛-
gn˛eli biegło´s´c w sztuce walki, najpierw kultywowali swój humanitaryzm
i naturalne prawa, dopiero pó´zniej zwracali uwag˛e na prawa
społeczne i przepisy. Przez to ich rza˛dy były nieodczuwalne.
Elementy sztuki wojennej to po pierwsze: charakterystyka przestrzeni,
na której odbywa si˛e wojna; po drugie: ocena warunków zewn˛etrznych;
po trzecie: kalkulacja; po czwarte: konfrontacja sił własnych i wroga; po
pia˛te: szansa zwycie˛stwa.
Charakterystyka przestrzeni zale ˙zy od ukształtowania terenu.
Warunki zewne˛trzne wynikaja˛ z analizy odległos´ci oraz rozwaz˙ enia
warunków liczebno´sci armii i uzbrojenia. Zwyci˛estwo zale ˙zy od trafnej
analizy liczebno´sci sił własnych i wroga.
HO YEN-HSI: Poj˛ecie terenu zawiera w sobie ocen˛e typu podło˙za
oraz ukształtowania terenu, za´s rozwa˙zenie wszystkich danych jest
kalkulacja˛. Zanim armia wyruszy, nalez˙y zrobic´ kalkulacje uwzgle˛dniaja
˛c trudnos´ci na terenie wroga: czy drogi sa˛ proste czy kre˛te; jaka
jest liczba jego oddziałów; jaka jest jako´s´c wyposa˙zenia jego armii oraz
jakie morale z˙ołnierzy. Kalkulacje sa˛ robione z punktu widzenia szans
zaatakowanie wroga, dopiero potem ogłasza si˛e mobilizacj˛e i tworzy
oddziały.
Dlatego armia nastawiona na zwycie˛stwo posiada stukrotna˛przewage˛
przeciw odrobinie, a przegrana armia jest odrobina˛ przeciwstawiona˛ stu
funtom. Dzieje sie˛ tak, poniewaz˙ dyspozycja˛ zwycie˛skiego generała jest
przygotowanie tak dobrze swoich ludzi do walki, z˙ e sa˛ niczym masy
wody nagle uwolnionej przez przerwana˛ tame˛.
CHANG YÜ: Natura˛ wody jest omijanie przeszkód i wzniesien´
w spływaniu w dół. Kiedy tama zostanie przerwana, woda wyrywa
sie˛ z nieposkromiona˛ siła˛. Wygla˛d armii nacieraja˛cej z wielkim impetem
przypomina uderzenie takiej wody. Armia naciera wtedy na
nieprzygotowanego wroga, omija jego umocnienia, przenika przez
szczeliny jego szeregów, tak jak rwa˛ce wody, nic nie jest w stanie jej
zatrzyma´c.
V
SIŁA RAZ˙ENIA
Kierowanie wieloma ludz´mi zbliz˙one jest do kierowania mała˛ grupa˛.
To kwestia odpowiedniej organizacji.
CHANG YÜ: Aby kierowac´ wielka˛ masa˛ z˙ołnierzy, trzeba najpierw
wyznaczyc´ zakres obowia˛zków generałów i podległych im oficerów,
ustali´c zakres odpowiedzialno´sci oraz rangi i stopnie wojskowe. Pojedynczy
człowiek to jednostka, dwóch ludzi to para, trzech to trio. Para
oraz trio tworzy pia˛tke˛, która jest oddziałem. Dwa oddziały tworza˛
sekcje˛, pie˛c´ sekcji tworzy pluton, dwa plutony tworza˛ kompanie˛, dwie
kompanie batalion, dwa bataliony regiment, dwa regimenty tworza˛
grupe˛, dwie grupy brygade˛, zas´ dwie brygady składaja˛ sie˛ na armie˛.
Kaz˙da z tych jednostek jest kierowana przez wyz˙sza˛ i kontroluje jednostke
˛ niz˙sza˛. Kaz˙da jest odpowiednio szkolona. Dzie˛ki temu pojedynczy
człowiek moz˙e kierowac´ milionowa˛ rzesza˛, jak gdyby kierował
kilkoma lud´zmi.
Dzi˛eki temu kontrolowanie wielu jest tym samym, co kontrolowanie
kilku. Jest to kwestia organizacji i systemu oznacze´ n.
CHANG YÜ: Jes´li oddziały sa˛ uzbrojone, sa˛ one rozdzielone tak, z˙e
ani uszy nie słysza˛ ich wyraz´nie, ani oczy jasno nie widza˛. Dlatego
oficerowie oraz z˙ołnierze sa˛ szkoleni w odczytywaniu sygnałów wioda
˛cych do ataku lub odwrotu. Sygnały te obserwuje sie˛ poprzez ruch
flag i proporców poruszaja˛cych lub zatrzymuja˛cych sie˛ na odpowiedni
dz´wie˛k gongów lub be˛bnów. Z˙ aden wóz bojowy nie poruszy sie˛ samotnie,
bez sygnału, nie odwa˙zy si˛e te˙z zjecha´c z pola walki.
W ten sposób armia jest przygotowana do odparcia wroga bez obawy
pomieszania szyków w czasie bitwy odpowiadaja˛c na „naturalna˛” i „niezwykła
˛” siłe˛.
33
34 ROZDZIAŁ V. SIŁA RAZ˙ENIA
LI CH’ÜAN: Siła, która uderza na armi˛e od czoła, zwana jest „naturalna
˛”, ta która uderza na skrzydła, zwie sie˛ „niezwykła˛”. Z˙ aden
dowódca z˙adnej armii nie moz˙e wydobyc´ sie˛ z okra˛z˙enia nie uz˙ywaja˛c
„niezwykłej” siły (chi).
HO YEN-HSI: Pozwalam wrogowi uznac´ moja˛ „normalna˛” siłe˛ za
„niezwykła˛”, a „niezwykła˛” za „normalna˛”. Co wie˛cej „normalna”
siła moz˙e zmienic´ sie˛ w „niezwykła˛” i odwrotnie.
Rzucam swoje oddziały przeciwko wrogowi, jak mły´ nskie kamienie
przeciwko jajkom. Jest to ilustracja działania twardego przeciwko pró˙ zni.
T’SAO T’SAO: Zawsze u˙zyj solidnego ataku przeciw słabo´sci.
Uz˙yj w bitwie „konwencjonalnej” siły do nawia˛zania akcji bojowej,
za´s „niezwykłej” (chi) siły do zdobycia zwyci˛estwa. Dlatego mo˙ zliwo´sci
tych, biegłych w uz˙yciu „niezwykłej” siły chi sa˛ nieskon´ czone, jak nieskon
´ czone jest Niebo i Ziemia, sa˛ tak niewyczerpane jak wody wielkich
rzek.Wyczerpuja˛ sie˛ one i odnawiaja˛ cyklicznie tak jak poruszenia Słon´ ca
i Ksie˛z˙yca. Zamieraja˛ i odradzaja˛ sie˛ odnowione jak przemijaja˛ce pory
roku. Jest tylko pi˛e´c tonów muzycznych, lecz melodii jest tak niesko ´ nczenie
wiele, z˙ e jeden człowiek nie mógłby ich wysłuchac´ w cia˛gu całego
swego ˙ zycia. Jest tylko pi˛e´c podstawowych kolorów, lecz ich kombinacje
sa˛ tak nieskon´ czone, z˙ e nie moz˙na ich sobie wszystkich wyobrazic´.
Jest tylko pie˛c´ zasadniczych smaków, lecz ich kompozycje sa˛ tak liczne,
˙ ze jeden człowiek nie mógłby ich zazna´c przez całe ˙ zycie. W bitwie u˙ zywane
sa˛ tylko siły „naturalne” (konwencjonalne) i „nadnaturalne” (chi),
lecz ich kombinacje sa˛ niezliczone, nikt nie byłby w stanie ich wyliczyc´.
Te dwie siły współpracuja˛ i ich poła˛czenia sa˛ niewymierne. Przypominaja˛
prace˛ poła˛czonych kół. Któz˙ mógłby stwierdzic´, gdzie kon´ czy sie˛ jedno,
a drugie zaczyna?
Kiedy rwa˛ce wody znosza˛ zapory, dzieje sie˛ to z powodu ich siły uderzenia.
Kiedy kły wilka rozdzieraja˛ ciało ofiary, dzieje sie˛ to z powodu ich
ostro´sci i ataku na ofiar˛e w odpowiednim momencie.
TU YU: Uderz na wroga z taka˛ szybkos´cia˛, jak jastrza˛b spada na swa˛
zdobycz. Spada on dokładnie na kark ofiary, poniewa˙z wybrał precyzyjnie
moment uderzenia. Moment ataku jest zsynchronizowany
z miejscem, w którym znajduje si˛e ofiara.
Dlatego siła uderzenia dobrze wyszkolonegowsztuce walki jest nie do
odparcia, a jego atak precyzyjnie wymierzony. Jego energia jest tak wielka
jak pe˛dza˛cego bawołu uwolnionego w odpowiednim czasie.
35
Tumult i zgiełk bitewny wydaje si˛e chaosem, lecz nie ma tu miejsca na
nieporza˛dek. Oddziały wydaja˛ sie˛ okra˛z˙one, lecz moga˛ byc´ niepokonane.
LI CH’ÜAN: Podczas bitwy wszystko wydaje si˛e by´c zgiełkiem
i zamieszaniem. Jednak chora˛gwie i proporce podaja˛ kierunki ataku,
a dz´wie˛ki cymbałów przekazuja˛ rozkazy dowódcy.
Pozorne zamieszanie jest w istocie efektem dobrego porza˛dku, pozorne
tchórzostwo – efektem rozwa˙ znej odwagi, pozorna słabo´s´c mo˙ ze by´c
efektem ukrytej siły.
TU MU: Stwierdzenia te oznaczaja˛, z˙e jes´li ktos´ z˙yczy sobie wprowadzi
´c nieład w szyki wroga, sam musi by´c mocno zdyscyplinowany.
Tylko wtedy moz˙e unikna˛c´ poraz˙ki. Ten, kto chce udac´ tchórzliwos´c´
i oczekuje wroga w gł˛ebokim ukryciu, musi by´c niezwykle odwa˙zny,
tylko wtedy b˛edzie w stanie symulowa´c l˛ek. Ten, kto chce si˛e wyda´c
wrogowi słaby, aby sprowokowa´c go do ataku, musi by´c niezwykle
mocny. Tylko wtedy mo˙ze udawa´c słabo´s´c.
Porza˛dek lub nieporza˛dek zalez˙ a˛ od organizacji. Odwaga lub tchórzostwo
zalez˙ a˛ od okolicznos´ci, siła lub słabos´c´ od (wrodzonych) predyspozycji.
LI CH’ÜAN: Jes´li oddziały zajmuja˛ dogodna˛ sytuacje, to tchórz staje
sie˛ odwaz˙ny. Jes´li ja˛ straca˛, odwaz˙ny staje sie˛ tchórzem. W sztuce
wojny nie ma ustalonych reguł. Zmieniaja˛ sie˛ one i zalez˙a˛ od okoliczno
´sci.
Dlatego biegli w prowokowaniu wroga do ataku tworza˛ sytuacje˛, do
której wróg musi sie˛ dostosowac´. Zwabiaja˛ go czyms´, co jest dla niego
atrakcyjne i zastawiwszy pułapke˛, czekaja˛ na jego ruch dobrze przygotowani.
Dlatego do´swiadczony dowódca stara si˛e o zwyci˛estwo w ka˙zdych
okolicznos´ciach, niewiele polegaja˛c na doradcach.
CHEN HAO: Eksperci walki polegaja˛na oporze i praktyce, nie pokładaja
˛ całej nadziei w swoich oddziałach.
Ekspert walki rozwa˙ znie dobiera swoich ludzi, aby byli w stanie działa
´c w ka˙ zdej sytuacji.
LI CH’ÜAN: Odwaz˙ny moz˙e podja˛c´ walke˛, ostroz˙ny powinien
przyja˛c´ pozycje˛ obronna˛, ma˛dry powinien zaja˛c´ sie˛ doradzaniem.
W ten sposób talent ka˙zdego ˙zołnierza jest wykorzystany.